काठमाडौं । भाैगाेलिक विविधता र प्राकृतिक सुन्दरताका लागि कहलिएको नेपाल, बढ्दो वायू प्रदुषणको चपेटामा पर्दै गएको छ। वायू प्रदुषणको मात्र यति उच्च स्तरमा बढेको छ कि यो जनस्वास्थ्यका लागि समेत प्रमुख चुनाैतीका रूपमा देखा पर्न थालेको छ।
विश्व बैंकले हालै सार्वजनिक गरेको एक प्रतिवेदन अनुसार, नेपालमा अकाल मृत्यु र अपाङ्गताको लागि वायू प्रदूषण सबैभन्दा ठूलो जोखिम कारक हो। प्रतिवेदन अनुसार, वायू प्रदूषणले औसत नेपालीको आयु ३.४ वर्षले घटाएको छ । वायू प्रदूषणका कारण हुने रोगबाट वार्षिक करिब २६,००० जनाको अकाल मृत्यु निम्त्याएको छ।
विश्व बैंकले स्वच्छ जलवायू कायम गर्ने लक्ष्य पूरा गर्न एकल वा क्षेत्रीय समाधानहरू पर्याप्त नभएको टिप्पणी गरेको छ। विश्व बैंकले एक प्रतिवेदनमा भनेको छ, सार्वजनिक नीति र लगानीले सबैभन्दा लागत-प्रभावी समाधान भएकाहरूलाई प्राथमिकता दिँदै क्षेत्रहरूमा वायू गुणस्तर कार्यहरूलाई अनुकूलन गर्न आवश्यक छ।
प्रतिवेदन, “नेपालमा स्वच्छ वायूतर्फ: लाभ, प्रदूषण स्रोतहरू, र समाधानहरू” ले देशमा वायू प्रदूषण र इन्डो-गंगा मैदान र हिमालयको फेदको वायुक्षेत्रको आधारभूत मूल्याङ्कनको रूपमा गरेको छ।
प्रतिवेदनका अनुसार, काठमाडौं उपत्यका र तराई नेपालको वायू प्रदूषण मुख्य केन्द्र हुन्, जसमा विगत एक दशकमा कुनै उल्लेखनिय सुधार देखिएको छैन।
स्वास्थ्यको अतिरिक्त, वायु प्रदूषणले श्रम उत्पादकता, पर्यटन र उड्डयन क्षेत्रमा असर गर्छ। खराब वायू गुणस्तरको आर्थिक लागत प्रत्येक वर्ष नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ६ प्रतिशतभन्दा बढी बराबर छ।
प्रतिवेदनमा वायू प्रदुषण नियन्त्रणका लागि गर्नुपर्ने पहलबारे पनि सुझाइएको छः
सवारी साधन उत्सर्जन: वायू प्रदूषणलाई सम्बोधन गर्न कार, मोटरसाइकल, बस र ट्रक लगायत सवारी साधनलाई विद्युतीकरण गर्न जारी राख्नु महत्त्वपूर्ण छ। सवारी साधन निरीक्षण र मर्मत प्रणालीलाई सुदृढ पार्दै र सडकको धुलो घटाएर यसलाई पूरक बनाउनु आवश्यक छ।
औद्योगिक उत्सर्जन: साना तथा मझौला उद्यमहरूमा विद्युतीय र बोयलर र भट्टीहरू सहित उद्योगहरूमा स्वच्छ प्रविधि र इन्धन अपनाउने नीतिले हरित उद्योगहरूलाई प्रवर्द्धन गर्न मद्दत गर्नेछ। इँटा र सिमेन्ट कारखाना जस्ता औद्योगिक सुविधाहरूलाई पनि सफा र बढी कुशल इन्धन बाल्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।
घरेलु खाना पकाउने: घरपरिवारलाई सफा र विद्युतीय चुल्हो अपनाउन सहयोग गर्नु वायु प्रदूषणको घरेलु स्रोतहरू कटाैतीको महत्वपूर्ण माध्यम हो। बायोमास-इन्धनयुक्त चुल्होले भित्री र परिवेश दुबै वायू प्रदूषण सिर्जना गर्दछ।
वन डढेलो: इन्धनको भार घटाएर र प्रभावकारी जागरूकता कार्यक्रमहरू विकास गरेर डढेलो रोकथाम वन डढेलोको सम्भावना कम गर्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आगो निभाउन प्रभावकारी प्रतिक्रिया प्रणालीहरू पनि आवश्यक छन्।
बाह्य प्रदूषण: छिमेकी देशहरूसँग प्रभावकारी रूपमा साझेदारी गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। सीमापार वायूप्रवाहहरूले प्रदूषकहरूलाई सीमापार लैजान्छन्। इन्डो-गंगाको मैदान र हिमालयको फेद क्षेत्रले एउटै वायू साझा गर्छ, जसको अर्थ प्रदूषकहरू सीमापार यात्रा गर्न सक्छन्, र धेरै देशहरूमा वायू गुणस्तरलाई असर गर्छ।
नेपालको अद्वितीय भौगोलिक स्थान, विशेष गरी पहाडहरूले घेरिएको कचौरा आकारको काठमाडौँ उपत्यकाले समस्यालाई बढाइरहेको छ।
