काठमाडौं । के तपाइँ त्यस्तो सहरको कल्पना गर्न सक्नुहुन्छ जहाँ ‘ग्यास मास्क’ मानव शरीरको मोबाइल फोन, चाबी र वालेट जत्तिकै आवश्यक सामग्री बनेको छ ? जहाँ जीवन घडीको टिकटिकमा होइन, विषाक्त हावाको साइरनमा सर्छ ? यस्तो संसार जहाँ बजारमा किनमेल गरिरहेको नागरिक, सडकमा साइकल चलाउने बच्चा, बजारमा तरकारी टिप्दै गरेको महिला वा समुन्द्र किनारमा जाल टिप्दै गरेको माझी सबैको घाँटीमा कालो मास्क झुन्डिएको हुन्छ।
जब लाउड स्पिकरबाट हावामा चर्को साइरन बज्छ तब सहरको चहलपहल अचानक ठप्प हुन्छन्। कोही दौडँदैनन् र कोही चिच्याउँदैनन्। सवारीसाधन जहाँ छन् त्यहीँ रोकिन्छन्, बजारको कोलाहल रोकिन्छ र केही सेकेन्डमै सबैले बिना कुनै हिचकिचाहट आफ्नो घाँटीमा झुन्डिएको मास्क आफ्नो अनुहारमा तान्छन्।
यो दृश्य हलिउडको डरलाग्दो चलचित्र वा काल्पनिक थ्रिलरको होइन। यो प्रशान्त महासागरमा अवस्थित जापानी टापु मियाके–जिमाको दैनिक वास्तविकता हो। ‘ग्यास मास्क आइल्यान्ड’ भनेर विश्वव्यापी रुपमा परिचित यस सहरको जीवन साइरनको आदेशमा चल्छ र हावामा रहेको विषले यसका बासिन्दाहरुको भाग्य निर्धारण गर्दछ।
जापानको राजधानी टोकियोबाट लगभग १८० किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित मियाके–जिमा टोकियो महानगर प्रशासनको क्षेत्राधिकारमा पर्दछ। टाढाबाट हेर्दा यो टापु हरिया पहाड र सफा नीलो समुद्रले घेरिएको एक रमणीय पर्यटकीय गन्तव्य जस्तो देखिन्छ। तर, यसको ठीक बीचमा एउटा अत्यधिक सक्रिय ज्वालामुखी माउन्ट ओयामा छ। यो ज्वालामुखीले आगो र लाभा मात्र फुक्दैन। निरन्तर अत्यधिक विषाक्त सल्फर डाइअक्साइड पनि उत्सर्जन गर्दछ।
सल्फर डाइअक्साइड एक अदृश्य र अत्यधिक तिखो ग्यास हो। जसले तुरुन्तै फोक्सोलाई जलाउन सक्छ। यदि हावामा यसको सान्द्रता बढ्यो भने एक सासले पनि केही मिनेटमै निसास्सिने र मृत्यु निम्त्याउन सक्छ। मियाके–जिमाको इतिहास ज्वालामुखी विस्फोटले भरिएको छ।
सन् २००० को मध्यमा भएको घटनाले यस टापुलाई इतिहासका पृष्ठहरुमा सुम्पियो। माउन्ट ओयामामा शक्तिशाली विस्फोटहरुको शृंखला भयो। जसले गर्दा लाखौँ टन सल्फर डाइअक्साइड वायुमण्डलमा निस्कियो।
विषाक्त हावाको गुणस्तर यति खतरनाक भयो कि सेप्टेम्बर २००० मा, जापानी सरकारले आपतकालीन उपायहरु अपनायो र सम्पूर्ण टापुलाई रातभर खाली गर्न आदेश दियो। सबै ३ हजार ६०० नागरिकलाई जहाज र सैन्य हेलिकप्टरहरुद्वारा मुख्य भूमि टोकियोमा सारियो। अर्को धेरै वर्षसम्म यो सुन्दर टापु पूर्ण रुपमा सुनसान रह्यो। विशेष रासायनिक सुट लगाएका वैज्ञानिकहरु र अनुसन्धान टोलीहरुलाई मात्र भ्रमण गर्न अनुमति दिइयो।
ज्वालामुखी ग्यास उत्सर्जन थोरै कम भएपछि तिनीहरुका घरका बासिन्दाहरुले फर्किन बिन्ती गरे। वातावरणीय समीक्षापछि टोकियो महानगर सरकार र जापान मौसम विज्ञान एजेन्सीले धेरै कडा आधिकारिक दिशानिर्देशहरुअन्तर्गत नागरिकहरुलाई फर्किन अनुमति दियो। स्थानीय प्रशासनले स्पष्ट आदेश जारी गर्योः टापुमा प्रवेश गर्ने प्रत्येक नागरिक र पर्यटकले सधैँ कार्यात्मक ग्यास मास्क लगाउनुपर्छ।
प्रशासनले प्रत्येक सेकेन्डमा हावामा सल्फर डाइअक्साइड मापन गर्न टापुभरि १९ भन्दा बढी उच्च–प्रविधि ग्यास–निगरानी स्टेसनहरु स्थापना गर्यो। हरियो अलर्ट, पहेँलो अलर्ट र रातो अलर्ट साइरन बज्छ। रातो सतर्कतामा बासिन्दाहरुलाई सूचित गरिन्छ कि ग्यासको स्तरले घातक सीमा नाघेको छ र तुरुन्तै मास्क लगाउन र आश्रयको लागि जान भनिएको छ। आपतकालीन सेवाहरुका अनुसार यो टापुमा बाँच्नका लागि यो एकमात्र कानुनी र व्यावहारिक राहदानी हो।
हाल लगभग २ हजार २०० मानिस यस टापुमा बस्छन्। बाहिरी संसारलाई डरलाग्दो लाग्ने कुरा बासिन्दाहरुका लागि सामान्य दिनचर्या बनेको छ। प्राथमिक र माध्यमिक विद्यालयमा बच्चाहरुलाई गणित र विज्ञानसँगै साइरन बजेको ३ सेकेन्डभित्र ग्यास मास्क कसरी लगाउने भनेर सिकाइन्छ। मैदानमा फुटबल वा भलिबल खेल्दा पनि कालो मास्क उनीहरुको घाँटीमा झुन्डिएको रहन्छ। जब माझीहरुले आफ्नो डुंगा समुद्रमा छोड्छन् तब उनीहरुको लाइफ ज्याकेटमा ग्यास मास्क बक्स जोडिएको हुन्छ।
त्यहाँका घर, कार्यालय र सार्वजनिक भवनहरु विशेष हावा–निस्पन्दन प्रणालीहरुले सुसज्जित छन्। यदि कुनै क्षेत्रमा लामो समयसम्म रातो साइरन बज्यो भने बासिन्दाहरु शान्तपूर्वक नजिकको भूमिगत हावा–कडा आश्रयमा फर्किन्छन् र स्थिति सामान्यमा फर्कने प्रतीक्षा गर्छन्।
आश्चर्यजनक कुरा के छ भने यो जीवन धम्कीपूर्ण खतराले मियाके–जिमामा पर्यटनको पूर्ण रुपमा नयाँ मोडेललाई जन्म दिएको छ। जसलाई ‘क्षति पर्यटन’ भनेर चिनिन्छ। विश्वभरका हजारौँ साहसिक यात्री, भूगर्भशास्त्री र वातावरणीय वैज्ञानिकहरुले यो अद्वितीय टापुको भ्रमण गर्छन्।
मियाके–जिमाको बन्दरगाहमा यात्रुवाहक जहाज लंगर लाग्ने बित्तिकै पर्यटकहरुले पहिले ग्यास मास्क किन्नु पर्छ वा भाडामा लिनुपर्छ। पर्यटकहरु ज्वालामुखीको खरानीले ढाकिएका सडकहरु, मरेका रुखहरुको प्रेत वन र मानव बाँच्ने अद्वितीय भावना हेर्न आउँछन्।
मियाके–जिमाको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ कि जब प्रकृति सबैभन्दा आक्रामक हुन्छ तब मानवतासँग दुई मात्र विकल्प हुन्छन्ः या त क्षेत्रलाई सधैँका लागि त्याग्नुहोस् वा अनुशासन र प्रविधिमार्फत खतरामा अनुकूलन गर्नुहोस्। मियाके–जिमाका मानिसहरुले पछिल्लो रोजे। तिनीहरुको घाँटीमा झुन्डिएका ग्यास मास्कहरुले तिनीहरुको असहायताको प्रतीक होइन। तर, प्रकृतिको विषमाथि तिनीहरुको अटल इच्छाशक्ति र अनुशासित जीवनको विजयको प्रतीक हो। –एजेन्सी
