काठमाडौं । विश्व अर्थतन्त्रले कुन दिशा लिनेछ भन्ने बारेमा अहिले एक प्रकारको रस्साकस्सी चलिरहेको छ। दुई शक्तिहरु एक–अर्काको पूर्ण विरोधमा काम गरिरहेका छन्।
एकातिर ऊर्जा अभाव, व्यापार द्वन्द्व र वास्तविक युद्धजस्ता बारम्बार आउने संकटहरुले आर्थिक वृद्धिलाई बाधा पुर्याइरहेको छ। यसले विश्वका विकसित अर्थतन्त्रहरुलाई स्पष्ट रुपमा असर गरिरहेको छ, जहाँ ब्याज खर्च तीव्र रुपमा बढेको छ।
अर्कोतर्फ कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मा ठूलो मात्रामा खर्चले अर्थतन्त्रलाई बढावा दिइरहेको छ। विशेष री साना अर्थतन्त्रहरुले कठिन परिस्थितिमा कसरी प्रतिक्रिया दिएका छन् भन्ने कुरा अचम्मलाग्दो छ। तेल र ग्यास लगायत नयाँ व्यापार मार्गहरु आवश्यकताबाट सिर्जना गरिएका छन्।
यस हप्ता बैंककमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) बैठकहरुमा यी मुद्दाहरु बारम्बार छलफल गरिएको थियो। विश्वव्यापी अर्थतन्त्रसँग सम्बन्धित प्रमुख निर्णयहरुमा संलग्नहरुले पनि यसबारे छलफल गरे। तर, उनीहरुलाई पनि थाहा छैन कि परिस्थितिले कहाँ लैजान्छ।
हाल बन्ड बजारले अर्को कुन देशमा ध्यान केन्द्रित गर्नेछ भनेर अनुमान गर्नु जुवा भन्दा कम छैन। हाल, यसको ध्यान संयुक्त राज्य अमेरिका र फ्रान्समा केन्द्रित देखिन्छ।
यद्यपि, फ्रान्सेली अर्थमन्त्री रोलान्ड लेस्कुरले संसारलाई ऋण उठाउन कुनै समस्या नभएको बताइरहेका छन्। यद्यपि उनले यसका लागि उच्च मूल्य तिर्नुपर्यो। उनले भने, ‘यसले हाम्रो बजेटलाई असर गर्दैन।’
लेस्कुरले यो पनि भने कि उनले विकसित देशहरुको समूह जी–७ लाई बचाउन मद्दत गरेको हुन सक्छ। एक वर्ष पहिले, डोनाल्ड ट्रम्पका कारण तनावका बीचमा यो समूह टुक्रिने खतरामा थियो। एक तरिकाले यो चमत्कार हो कि विश्वले आर्थिक मन्दी अनुभव गरेको छैन। न त कुनै पनि प्रमुख उदीयमान अर्थतन्त्रले ऋण संकटको सामना गरेको छ।
थाइल्यान्डका अर्थमन्त्रीले विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकाको तुलनामा आफ्नो देशको ऋण लागत धेरै कम बढेको ताए। अर्को आश्चर्यजनक विकास यो हो कि बन्ड बजारले बेलायतलाई ‘शरारती विद्यार्थी’ मान्न छोडेको छ। यसको विपरीत आईएमएफले यसलाई एक मोडेल विद्यार्थी भनेको छ।
आईएमएफले प्रस्तुत गरिएको रुपमा ब्रिटिस सरकारको बजेट योजनाहरु स्वीकार गरेको छ। यसले उनीहरुमाथि आफ्नो विश्वास राखेको छ। वास्तविकता के हो भने बाँकी जी–७ देशहरुमा त्यति धेरै विश्वास छैन। को राम्रो देखिन्छ भन्ने कुरा तुलनामा निर्भर गर्दछ र यो विशेषगरी ऋणको कुरा आउँदा सत्य हो।
यस अवसरले बेलायती चान्सलर जोन हेलीलाई बोल्ने अवसर दियो। उनले औँल्याए कि बेलायतको वास्तविक आर्थिक वृद्धि तथ्यांक निरन्तर अपेक्षा गरिएको भन्दा राम्रो भएको छ। सन् २०२६ मा अहिलेसम्मको वृद्धिलाई बलियो मान्न सकिन्छ। हेलीले यी तथ्यांकहरुलाई पहिलो संकेतको रुपमा हेर्छन् कि एआई र प्रविधिमा लगानीले बेलायतको आर्थिक वृद्धिलाई बढावा दिन थालेको छ।
आईएमएफ बैठकहरुमा ओइरिएका प्रमुख बन्ड बजार लगानीकर्ताहरुले पनि वर्षौंको संकटपछि बेलायतको पुनर्मूल्यांकन गरिरहेका देखिन्छन्। तर, बन्ड बजारवरिपरि भूराजनीतिक अस्थिरता र अनिश्चितताभन्दा बाहिर, तेस्रो प्रमुख चुनौती अगाडि छ। यो चुनौती बैंककको सडकमा स्पष्ट थियो। जहाँ चालकहरुले यस हप्ताको बैठकमा बैंकरहरु र अर्थमन्त्रीहरुलाई लैजाँदै थिए।
अन्य देशहरुजस्तै थाइल्यान्डले चिनियाँ विद्युतीय सवारी साधनको बिक्रीमा अचानक वृद्धि अनुभव गरेको छ। थाइल्यान्डलाई कहिलेकाहीँ यसको बलियो अटोमोटिभ सम्पदाको कारणले ‘एसियाको डेट्रोइट’ पनि भनिन्छ। तर, अहिले त्यहाँ बेचिने लगभग एक तिहाइ सवारीसाधन चिनियाँ विद्युतीय सवारीसाधन छन्। यसलाई ‘चाइना शक २’ भनिएको छ। जुन चीनबाट दोस्रो ठूलो झट्का हो। यसको स्पष्ट उदाहरण उन्नत उत्पादनमा चीनको द्रुत प्रभुत्व हो।
चीनबाट पहिलो यस्तो झट्का सन् २००० को दशकमा आएको थियो। त्यतिबेला चीनले आधारभूत उत्पादनमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरेको थियो।
विश्व किन चिन्तित ?
परिवर्तनको यो दोस्रो ठूलो लहरले विश्वव्यापी व्यापार कसरी सञ्चालन हुन्छ र भविष्यमा यसलाई कसरी व्यवस्थित गरिनेछ भन्ने बारेमा नयाँ पुनर्विचार गर्न नेतृत्व गरेको छ। युरोपेली संघ यसबारे विशेष रुपमा चिन्तित छ। यसले चीन र युरोप बीचको व्यापारसम्बन्धी आफ्नो नीतिहरुमा पुनर्विचार गरिरहेको छ। किनकि यो हाल एकतर्फी सडक जस्तो देखिन्छ।
‘युरोपमा निर्मित’ उत्पादनहरुलाई थप सुरक्षा प्रदान गर्ने ईयूको नियमहरुले बेलायतमा पनि गहिरो प्रभाव पार्नेछ। यदि बेलायत यी नयाँ नियमहरु बाहिर रह्यो भने चीनले बेलायतलाई आवश्यकभन्दा बढी कारहरु पठाउन सक्छ। थाइल्यान्डजस्तै बेलायतमा हाल कम आयात शुल्क र अनुदानहरु छन्।
अर्को सम्भावना यो छ कि ईयूले बेलायतलाई यी नियमहरुमा सामेल हुन आमन्त्रित गर्दछ। तर, बदलामा यसले बेलायतलाई ईयूसँग मिल्ने गरी आयात शुल्क बढाउन अनुरोध गर्न सक्छ।
बेलायत र ईयूबीचको सम्बन्धमा पनि फरक कथा खुल्दैछ। यस हप्ता बैंककमा यो सम्बन्धको बारेमा अपेक्षा गरिएको भन्दा बढी छलफल भयो। यसले बैठकमा उपस्थितहरुलाई पनि रमाइलो बनायो।
आईएमएफका प्रबन्ध निर्देशक क्रिस्टलिना जर्जिएभाले ‘ब्रेक्जिट पछि अलग भएका दुई सम्बन्ध विच्छेद भएका व्यक्तिहरु अब फेरि एकअर्कालाई डेट गरिरहेका छन्’ भनेर भन्दा ठूलो स्वरमा हासे। फिनल्यान्डका अर्थमन्त्रीले बेलायत ईयूसँग सम्बन्धका लागि उत्सुक रहेको बताए। उनी ‘फ्लर्टिङ’ गरिरहेका छन्।
ठूला बैंकहरुले पनि बेलायतको युरोपेली संघमा फर्कने सम्भावनाका बारेमा रिपोर्टहरु जारी गरिरहेका छन्। उनीहरुले यो सम्भावित फिर्तीलाई ‘ब्रिटर्न’ भनिरहेका छन्। यद्यपि, धेरै एकैसाथ संकटहरुको यस अवधिबाट विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई बाहिर निकाल्ने सबैभन्दा ठूलो आशा एआईमा भएको बुममा राखिएको छ।
आशा गरिएको छ कि एआईले ट्रयाम्पोलिनका रुपमा काम गर्नेछ। जसले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई यी संकटहरुबाट फिर्ता आउन मद्दत गर्नेछ। यी मध्ये धेरै संकटहरु राष्ट्रपति ट्रम्पका निर्णयहरुसँग जोडिएका छन्। तर, एआईका बारेमा तस्बिर पनि पूर्ण रुपमा स्पष्ट छैन।
एउटा कोठामा अर्थमन्त्रीहरुले एआईले अर्थतन्त्रमा ल्याउने प्रमुख परिवर्तनहरुको प्रशंसा गर्छन्। अर्को कोठामा केन्द्रीय बैंकका अधिकारीहरु चिन्तित देखिन्छन् कि एआईले बैंकिङ प्रणालीको धेरैजसो भागको साइबर सुरक्षा उल्लंघन गर्ने क्षमता राख्छ। एआई वरपरको वित्तीय बजार बुम सधैँभरि जारी रहन सक्दैन। विश्वका वित्तीय दिग्गजहरु यो बुम अहिलेसम्म कायम रहेकोमा राहत पाएका छन्। –बीबीसी
