काठमाडौं । विश्वको ऊर्जा आपूर्तिको लागि एउटा मार्गले हरेक दिन लगभग २ करोड १० लाख ब्यारेल तेल बोक्छ। यदि यस मार्गमा संकट आयो भने यसको प्रभाव पेट्रोल र डिजेलको मूल्यमा मात्र सीमित नभएर विश्वभरका अर्थतन्त्र र उद्योगमा पुग्छ। सन् २०२६ मा भएको होर्मुज समुद्रीमार्ग संकटले यो खतरालाई व्यापक अर्थमा उजागर गरेको छ।
म्याकिन्से ग्लोबल इन्स्टिच्युट (एमजीआई) का अनुसार संकटको चरम सीमामा विश्वको तेल र ग्यास आपूर्तिको लगभग १४% प्रभावित भएको थियो। यो प्रभाव सन् १९७० को दशकको प्रमुख तेल झट्काभन्दा दोब्बर बढी गम्भीर थियो र सन् २०२२ को रुस–युक्रेन अवरोध भन्दा लगभग ६ गुणा बढी थियो।
होर्मुज किन यति महत्वपूर्ण छ ?
सन् २०२५ को चौथो त्रैमासिकमा यस मार्गबाट हरेक दिन लगभग २ करोड १० लाख ब्यारेल तेल गुज्रिएको तथ्यबाट होर्मुजको महत्वको अनुमान लगाउन सकिन्छ। यसमा लगभग १ करोड ६० लाख ब्यारेल कच्चा तेल र ५० लाख ब्यारेल परिष्कृत पेट्रोलियम उत्पादन समावेश थिए। यसको अर्थ यो केवल समुद्रीमार्ग मात्र नभएर विश्वको ऊर्जा व्यापारको प्रमुख कडी हो।
त्यहाँ हुने कुनै पनि ठूलो अवरोधले तेल, ग्यास, पेट्रोलियम उत्पादन र सम्बन्धित व्यापारमा एकैसाथ दबाब दिन सक्छ। तैपनि, संकटको समयमा विश्वव्यापी बजार पूर्ण रुपमा ध्वस्त भएन। बजारले कम खपत, वैकल्पिक मार्ग, अवस्थित भण्डार र परिवर्तन गरिएको व्यापार प्रवाहमार्फत केही हदसम्म आपूर्ति झट्कालाई अवशोषित गर्न सफल भयो।
उपभोग घटाएर प्रमुख अभाव व्यवस्थापन
म्याकिन्से ग्लोबल इन्स्टिच्युटको अनुमानअनुसार संकटको समयमा गुमेको तेल आपूर्तिको लगभग ४५% कम खपतमार्फत व्यवस्थापन गरिएको थियो। जुन प्रतिदिन लगभग ६८ लाख ब्यारेल बराबर थियो। चीनले आफ्नो तेल आयात घटायो। जब कि अमेरिकाले निर्यात बढायो। यसले विश्वका विभिन्न भागमा तेल आपूर्तिको प्रवाहलाई परिवर्तन गर्यो र बजारलाई केही राहत दियो। तर, यो सम्पूर्ण घटनाले अर्को महत्वपूर्ण बुँदा स्पष्ट पार्योः ऊर्जा बजारको बफर असीमित छैन।
इन्भेन्टरी र वैकल्पिक मार्गमा सीमितता
आपूर्ति संकटको समयमा मूल्यहरु बढ्यो, तेल भण्डार घट्यो र रिफाइनरी प्रणालीहरुले बढ्दो दबाबको सामना गरे। वैकल्पिक पूर्वाधारले केही राहत प्रदान गर्यो। तर, यसले सम्पूर्ण अभावलाई सजिलै पूरा गर्न सकेन। साउदी अरेबियाको पूर्वपश्चिम पाइपलाइनमा अवरोध यसको प्रमुख उदाहरण हो।
यो पाइपलाइन होर्मुजलाई बाइपास गर्ने प्रमुख विकल्पमध्ये एक हो। तर, यसको अवरोधले वैकल्पिक मार्गहरु पनि पूर्ण रुपमा जोखिममुक्त छैनन् भनेर उजागर गरेको छ। केवल पाइपलाइन वा अन्य ढुवानी मार्ग स्थापना गर्नु ऊर्जा सुरक्षाको ग्यारेन्टी होइन। संकटको समयमा यसको क्षमता, स्थान र अन्य पूर्वाधारसँगको जडान उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
विश्वका धेरै प्रमुख चोकप्वइन्टहरु जोखिममा
एमजीआईका अनुसार विश्वव्यापी ऊर्जा व्यापारको लगभग दुई तिहाइ समुद्री चोकप्वइन्टबाट गुज्रन्छ। त्यसकारण एउटा प्रमुख समुद्री मार्गमा संकटले विश्वका धेरै भागमा एकैसाथ प्रभाव पार्न सक्छ। लगभग २३ मिलियन ब्यारेल तेल र परिष्कृत उत्पादन मलाक्काको समुद्रीमार्गबाट हरेक दिन गुज्रन्छन्। होर्मुज पनि महत्त्वपूर्ण छ। जहाँ प्रतिदिन लगभग २ करोड १० लाख ब्यारेल पानीको प्रवाह हुन्छ।
यसका साथै केप अफ गुड होप, सुएज नहर, टर्किस समुद्रीमार्ग, बाब–एल–मन्डेब र पनामा नहर पनि विश्वव्यापी ऊर्जा व्यापारका लागि महत्वपूर्ण मार्ग हुन्। लाल सागर र यमनमा हालैको तनावले यो पनि देखाएको छ कि जब समुद्रीमार्गमा खतरा बढ्छ र जहाजहरुले लामो मार्गहरु लिनुपर्ने हुन सक्छ। जसले गर्दा यात्रा समय र ढुवानी लागत दुवै बढ्छ। –एजेन्सी
