काठमाडौं । स्विस रि इन्स्टिच्युट र लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्स (एलएसई)को नयाँ संयुक्त प्रतिवेदनले खतराहरु बढ्दो रुपमा अन्तरसम्बन्धित हुँदै गइरहेको खुलासा गरेको छ। यसले नयाँ मार्गहरु सिर्जना गरिरहेको छ। जसबाट सीमित आर्थिक झट्काहरु पनि छिटो र टाढासम्म फैलिन सक्छन्।
प्रतिवेदनमा सन् २०१९ को तुलनामा ९१ फर्च्युन १०० कम्पनीले रिपोर्ट गरेका खतराहरुबीच २४ प्रतिशत बढी सम्बन्ध छन्। जसमा एआई र आपूर्ति शृंखला प्राथमिक सम्बन्ध हुन्।
यी नतिजाले प्रणालीगत जोखिममा ठूलो परिवर्तनलाई संकेत गर्दछ। किनकि खतराहरु अब वित्तीय, डिजिटल, प्राकृतिक प्रकोप र सामाजिक–आर्थिक प्रणालीहरुमा एक–अर्कासँग जोडिएका छन्। अर्को प्रमुख प्रणालीगत संकटको गम्भीरता प्रारम्भिक झट्काको परिमाणमा कम निर्भर हुनेछ। तर, यो कहाँ प्रहार भयो र यसको प्रभाव कति टाढा फैलियो भन्ने कुरामा बढी निर्भर हुनेछ।
साझा आपूर्तिकर्ता, प्रविधि प्लेटफर्म र महत्वपूर्ण पूर्वाधारमा बढ्दो निर्भरताको अर्थ एउटा क्षेत्रमा अवरोधहरु अर्थतन्त्रको असम्बद्ध देखिने भागहरुमा फैलिन सक्छन्।
स्विस रि इन्स्टिच्युटका प्रमुख र समूह प्रमुख अर्थशास्त्री जेरोम हेगेलीका अनुसार अन्तरसम्बन्धित जोखिमहरुले त्रुटिका लागि कम ठाउँ प्रदान गर्दछ। ‘धेरै विकसित अर्थतन्त्रमा सरकारहरुसँग प्रतिक्रियाका लागि कम विकल्पहरु छन्’, उनले भने, ‘उच्च ऋण र सीमित नीतिगत बफरहरुको अर्थ संकट आउँदा लचिलोपन निर्माण गर्न सकिँदैन। यो पहिले नै निर्माण गर्नुपर्छ। जसका लागि महत्वपूर्ण निर्भरताहरु घटाउने, बफरहरुलाई बलियो बनाउने र जोखिम हस्तान्तरण गर्ने क्षमता कायम राख्न आवश्यक छ।’
स्विस रिका कर्पोरेट सोलुसन्सका सीईओ इभान गोन्जालेजका अनुसार कम्पनी विभिन्न क्षेत्रमा विविध देखिए पनि यसका आपूर्तिकर्ता, प्रविधि प्रदायक र ग्राहक एउटै पूर्वाधारमा भर पर्न सक्छन्। उनले भने, ‘त्यसकारण अवरोधले अपेक्षा गरेभन्दा बढी घटकलाई असर गर्न सक्छ। यी निर्भरता बुझ्दा कम्पनीहरुलाई जोखिम सञ्चय कम गर्न, लचिलोपन बढाउन र उनीहरुले आफैँले वहन गर्न सक्ने र कुन स्थानान्तरण गर्न आवश्यक छ भनेर निर्धारण गर्न मद्दत गर्न सक्छ।’
एआईसँग सम्बन्धित जोखिमहरुको रिपोर्टिङ अब प्रविधि क्षेत्रभन्दा बाहिर विस्तार भएको छ। सन् २०१९ र २०२६ को बीचमा एआई र नयाँ प्रविधिसँग सम्बन्धित जोखिमहरु रिपोर्ट गर्ने कम्पनीहरुको संख्या लगभग ३० प्रतिशतले बढेको छ। जसमा खुद्रा, एयरलाइन्स, औषधि र खानाजस्ता उद्योगहरु समावेश छन्। यदि कम्पनी र वित्तीय संस्थाहरु सामान्य प्रविधि र समान एआई मोडेलहरुमा बढी भर पर्छन् भने तनावले छिटो र अधिक एकैसाथ प्रतिक्रियाहरु निम्त्याउन सक्छ।
एलसीईमा प्रणालीगत जोखिम केन्द्र र वित्तमा पाठकका निर्देशक जोन डेनियलसनका अनुुसार मानिसहरु प्रायः अघिल्लो संकटका लागि तयारी गर्छन् र अर्कोको भविष्यवाणी गर्ने प्रयास गर्छन्। ‘यद्यपि प्रणालीगत संकट झट्कापछि के हुन्छ भन्ने कुराले परिभाषित गर्दछ र एआईले यसलाई पूर्ण रुपमा परिवर्तन गर्न सक्छ’, उनले भने, ‘यदि संस्थाहरुले समान मोडेलहरुको अत्यधिक प्रयोग गर्छन् र मेसिनको गतिमा प्रतिक्रिया दिन्छन् भने हामीसँग प्रतिक्रिया गर्ने समय हुनुभन्दा पहिले सीमित–दायराको झट्का प्रणालीगत संकटमा परिणत हुन सक्छ। चुनौती अर्को संकटको भविष्यवाणी गर्नु होइन। तर, हामीले अनुमान गर्न नसक्ने झट्काहरुका लागि तयार हुनु हो।’
आपूर्ति शृंखलाहरु पनि जोखिमहरुको अन्तरसम्बन्धको एक प्रमुख पक्ष हुन्। भूराजनीतिक तनाव, शुल्क, मौसम घटना, महामारी र साइबर आक्रमण सबैले आपूर्ति सञ्जालहरुमार्फत एक–अर्कालाई प्रभाव पार्न र विस्तार गर्न सक्छन्। जसले कम्पनीहरु र क्षेत्रहरुमा अवरोध फैलाउन धेरै मार्गहरु सिर्जना गर्दछ। प्राकृतिक प्रकोपहरुले स्थानीय अवरोधहरुलाई प्रमुख जोखिममा परिणत गर्न सक्छन्।
सन् २०१९ देखि जलवायु जोखिमको बारेमा कम्पनीहरुको उल्लेख लगभग ३१ प्रतिशतले बढेको छ। अमेरिकी डाटा सेन्टरहरुको एक चौथाइभन्दा बढी क्षेत्रहरुमा अवस्थित छन्। जहाँ वर्षमा कम्तीमा तीन दिन ठूलो असिना पर्छ र ४० प्रतिशतभन्दा बढी आँधीको उच्च जोखिम भएका क्षेत्रहरुमा छन्।
ताइवानमा ८८ प्रतिशत सेमिकन्डक्टर प्लान्टहरु भूकम्पको उच्च जोखिम भएका क्षेत्रहरुमा अवस्थित छन्। जब प्राकृतिक प्रकोपहरुले अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा निर्भर गर्ने र सजिलै प्रतिस्थापन गर्न नसकिने केन्द्रित पूर्वाधारलाई असर गर्छ। स्थानीय झट्का सम्पूर्ण अर्थतन्त्रमा फैलिन सक्छ। एकाग्रता जोखिम (एक ठाउँमा जोखिमको एकाग्रता) केवल भौगोलिक होइन।
सन् २०२४ मा तीन प्रदायकले विश्वव्यापी क्लाउड पूर्वाधारको ७० प्रतिशत नियन्त्रण गरे। जब कि तीन कम्पनीले विश्वव्यापी क्रेडिट कार्ड लेनदेनको ९७ प्रतिशत प्रशोधन गरे।
केही वित्तीय सम्पत्तिहरुका लागि जोखिम क्षतिपूर्ति ऐतिहासिक मापदण्डहरुद्वारा कम छ। जब कि सरकारहरुसँग भविष्यमा आउने झट्काहरु रोक्न परम्परागत नीति उपकरण प्रयोग गर्न कम ठाउँ छ। यसले संकट आउनु अघि लचिलोपन निर्माण गर्ने महत्व बढाउँछ।
एलएसईमा प्रणालीगत जोखिम केन्द्रका निर्देशक तथा वित्तका सहप्राध्यापक जिन–पियरे जिग्रान्डका अनुसार जडानले प्रणालीहरुलाई वास्तवमा जोखिम फैलाउँदा अझ बलियो बनाउन सक्छ तर समान अन्तरनिर्भरताहरुले ती समान जडानलाई झट्काको माध्यममा परिणत गर्न सक्छ। उनले भने, ‘चुनौती भनेको एकै ठाउँमा जोखिम केन्द्रित नगरी जडानको फाइदाहरु कायम राख्नु हो।’ –एजेन्सी
