काठमाडौं । हालै युरोपभरि सुपरमार्केटहरुमा भएको शंकास्पद साइबर आक्रमणले रेफ्रिजरेटर र ठूला फ्रिजरहरुलाई क्षति पुर्याएको छ। इन्टरनेट र वाइफाइमा जडान भएका उपकरणहरुमा रेफ्रिजरेटर, वासिङ मेसिन र केन्द्रीय तताउने प्रणालीहरु समावेश छन्।
जब साधारण इलेक्ट्रोनिक उपकरणहरु पनि साइबर आक्रमणबाट मुक्त हुँदैनन्। यसले सम्पूर्ण उद्योगको कमजोरीहरुलाई उजागर गर्दछ। इन्टरनेटमा जडान भएका उपकरणहरु टाढाबाट नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ र ह्याकरहरुले प्रायः यसको फाइदा लिन्छन्। तर, यसको मतलब यो होइन कि ह्याकरहरुले प्रत्येक उपकरणलाई नियन्त्रण गर्न सक्छन्। घरायसी उपकरण ब्रान्डहरुले लगातार दाबी गर्छन् कि उनीहरुको प्रविधि सुरक्षित छ।
केही उपकरणहरु पहिले पनि यस्ता आक्रमणहरुको सिकार भएका छन्। एउटा अध्ययनले सन् २०१५ मा सामसुङ स्मार्ट रेफ्रिजरेटर ह्याकरहरुले कब्जा गरेको दाबी गरेको छ। यद्यपि, सुपरमार्केटमा भएको साइबर आक्रमण प्रत्यक्ष रुपमा घरेलु उपकरणहरुसँग सम्बन्धित छ भन्ने कुनै प्रमाण छैन।
बेलायतको राष्ट्रिय साइबर सुरक्षा केन्द्र (एनसीएससी)का पूर्वप्रमुख कार्यकारी अधिकृत सियारन मार्टिनले बीबीसीलाई भने, ‘निर्माताहरुले जडान गरिएका उपकरणहरु सुरक्षित गर्न अझ धेरै काम गर्नुपर्छ। हामीले ठूला प्राविधिक कम्पनीहरुबाट हामीलाई अझ सुरक्षित उपकरणहरु र उत्पादनहरु प्रदान गर्ने अपेक्षा गर्नुपर्छ।’
उनले थपे, ‘सामान्य उपभोक्ताहरुले आफ्ना उपकरणहरु अद्यावधिक राख्नुपर्छ। सम्भव भएसम्म दुई–कारक प्रमाणीकरण सक्षम हुनुपर्छ। अद्यावधिक गर्न केही सेकेन्ड मात्र लाग्छ।’
बेलायतको कानुनअनुसार अप्रिल २०२४ देखि घर स्मार्ट उपकरणहरुका निर्माताहरुले पासवर्ड र सुरक्षा अद्यावधिकहरुको आवश्यकताहरुसहित न्यूनतम साइबर सुरक्षा मापदण्डहरु पालना गर्न आवश्यक हुनेछ। एनसीएससीले सुपरमार्केट घटनाहरु बुझ्न अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरु र उद्योगहरुसँग काम गरिरहेको जनाएको छ। तर बेलायतमा कुनै प्रभाव पार्ने बारे अनभिज्ञ छ।
तैपनि, बेलायतको साइबर रक्षाका अनुसन्धानकर्ताहरुले ८०० भन्दा बढी रेफ्रिजरेसन र भवन–नियन्त्रण इन्टरफेस वा स्मार्ट स्वचालन प्रणालीहरु पहिचान गरेका छन्। जुन बेलायतका खुद्रा बिक्रेताहरुसँग जोडिएका छन्। जसलाई बाह्य इन्टरनेटमार्फत नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। यसको मतलब तिनीहरु ह्याक गर्न योग्य छैनन् तर तिनीहरु कमजोर पासवर्ड वा सफ्टवेयर कमजोरीहरुको शोषण गर्ने ह्याकरहरुबाट कमजोर हुन सक्छन्।
कार, पावर प्लान्ट र पानी आपूर्ति पनि छानबिनमा छन्। यद्यपि, सुपरमार्केटहरुमा पहिलेका आक्रमणहरुपछि सरकारले पहिले नै प्रमुख खाद्य खुद्रा बिक्रेताहरुलाई आफ्नो साइबर सुरक्षा बलियो बनाउन आग्रह गरिसकेको थियो।
ब्रिटिस रिटेल कन्सोर्टियमकी प्रमुख कार्यकारी हेलेन डिकिन्सनले बीबीसी न्युजलाई बताइन्, ‘यस्ता साइबर घटनाहरु खुद्रा बिक्रेताहरुका लागि प्रमुख चिन्ताको विषय हुन्। व्यवसायहरुले जानकारी साझा गर्न र आफ्नो सुरक्षा बलियो बनाउन एनसीएससीसँग काम गरिरहेका छन्।’
यद्यपि, यो पहिलोपटक होइन। ह्याकिङले पहिले पनि खाद्य आपूर्तिलाई असर गरेको छ। जसले चिन्ता बढाएको छ।
मे २०२५ मा ह्याकरहरुले ब्रिटिस सुपरमार्केट एमएन्डएस र खुद्रा कम्पनी को–अपलाई लक्षित गरे। खुद्रा बिक्रेताहरुले ताजा सामानहरु डेलिभर गर्न कठिनाइहरुको सामना गरे। साइबर आक्रमणपछि ग्राहकहरुले दिनभरि पसलहरुमा सामानहरु उपलब्ध नभएको गुनासो गरे।
साइबर सुरक्षा फर्म सेन्टिनेलवनका अनुसन्धानकर्ता टम हेगेलले बीबीसी न्युजलाई भने कि खाद्य खुद्रा बिक्रेताहरु साइबर सुरक्षाका बारेमा बढी सतर्क हुनुपर्छ। उनले भने, ‘खुद्रा बिक्रेताहरुले यी उपकरणहरुको सुरक्षाका लागि कसले जिम्मेवार छ भन्ने प्रश्नलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक छ। केवल कसले मर्मत गर्छ भन्ने मात्र होइन। इन्टरनेट जडानले दैनिक प्रविधिलाई अझ पहुँचयोग्य बनाउन सक्छ तर सुरक्षा पनि महत्वपूर्ण छ। ह्याकर आक्रमणहरुले कम्प्युटरहरुलाई मात्र असर गर्दैन। एउटै सेटिङ परिवर्तन गर्नाले फ्रिजरहरुलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।’
इन्टरनेट वा वाइफाइ प्रविधि घरहरुमा मात्र नभई बाहिर पनि प्रयोग गरिन्छ। यो प्रविधि औद्योगिक मेसिनरी र सवारी साधनहरुलाई टाढाबाट नियन्त्रण गर्न प्रयोग गरिन्छ।
साइबर सुरक्षा विशेषज्ञ केन मुनरोले २०१५ को प्रदर्शनका बारेमा बताए। जसमा अनुसन्धानकर्ताहरुले इन्टरनेट–जडित मनोरञ्जन प्रणालीमार्फत जीपलाई टाढाबाट ह्याक गरेका थिए। सवारीसाधनको सुरक्षा पछि सुधार गरिएको थियो। ‘भाग्यवश अटो उद्योगले ध्यान दिइरहेको छ र समस्या समाधान गरेको छ’, मुनरोले भने।
मोबाइल जडानहरु पावर प्लान्टहरु र पानी प्लान्टहरुको निगरानी गर्न पनि व्यापक रुपमा प्रयोग गरिन्छ। जसले इन्जिनियरहरुलाई टाढाबाट प्रणालीहरु नियन्त्रण गर्न अनुमति दिन्छ। मुनरोले भने, ‘बेलायतका उपयोगिता कम्पनीहरु सामान्यतया यी जडानहरु सुरक्षित गर्नमा राम्रो छन्। सुरक्षा मापदण्डहरु विश्वभर फरक हुन्छन्।’ –बीबीसीबाट
