काठमाडौं । पृथ्वीको तापक्रम किन बढिरहेको छ र यसमा मानिसको भूमिका कति छ ? एउटा नयाँ अध्ययनमा वैज्ञानिकहरुले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा मानव गतिविधिलाई योगदान पुर्याउने कारकका रुपमा औँल्याउने प्रमाणहरु पहिलेभन्दा बलियो भएको खुलासा गरेका छन्। कोइला, तेल र ग्यास जलाउँदा निस्कने हरितगृह ग्यासहरुले पृथ्वीलाई न्यानो बनाइरहेका छन्। यसको प्रभाव जमिन, हावा र महासागरहरुमा देखिन्छ।
यो अध्ययन वैज्ञानिक जर्नल ‘अथ्र्स फ्युचर’मा प्रकाशित भएको थियो। बेलायतको पूर्वी एंगिलया विश्वविद्यालयका एक अनुसन्धानकर्ताको नेतृत्वमा गरिएको यो समीक्षाले विगत ३० वर्षमा गरिएको अनुसन्धानको जाँच गरेको थियो। वैज्ञानिकहरुका अनुसार सन् २००९ भन्दा अहिले बलियो प्रमाण छ कि विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा मानव गतिविधिले प्रमुख भूमिका खेल्छ।
पृथ्वीको जलवायुमा परिवर्तनको कारणहरु बुझ्न वैज्ञानिकहरुले ‘जलवायु फिंगरप्रिन्टिङ’ प्रयोग गर्छन्। सरल भाषामा भन्नुपर्दा यो विधिले तापक्रम र मौसममा हुने परिवर्तन प्राकृतिक कारणले हो वा मानव गतिविधिले हो भनेर निर्धारण गर्छ।
उदाहरणका लागि पृथ्वीको सतहको तापक्रम बढ्नु, समुद्रको तापक्रम बढ्दै जानु र वायुमण्डलका विभिन्न तहहरुमा तापक्रममा परिवर्तन हुनु महत्वपूर्ण सूचकहरु हुन्। वैज्ञानिकहरुले यी सबै परिवर्तनहरुको तथ्यांकको निगरानी गर्छन्। जब विभिन्न स्थानहरुबाट प्राप्त तथ्यांकले समान संकेतहरु प्रदान गर्दछ तब जलवायुमा मानव गतिविधिहरुको प्रभाव बुझ्न सजिलो हुन्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार यो विधि अब पृथ्वीको धेरै भागहरुमा मानव प्रभावहरु पत्ता लगाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसमा माथिल्लो वायुमण्डलदेखि महासागरको गहिराइसम्मका परिवर्तनहरु समावेश छन्।
अमेरिकी वातावरण संरक्षण एजेन्सीले सन् २००९ मा एक महत्वपूर्ण निर्णय गर्यो। यसलाई ‘खतराको खोजी’ भनिन्छ। यो निर्णयले हरितगृह ग्यास प्रदूषणले मानव स्वास्थ्य र जीवनको लागि खतरा निम्त्याउँछ भनेर मान्यता दियो। यस निर्णयको आधारमा यी ग्यासलाई कम गर्न अमेरिकामा धेरै नियमहरु लागू गरियो।
जुलाई २०२५ मा अमेरिकी ऊर्जा विभागको एक प्रतिवेदनले जलवायु विज्ञानका केही निष्कर्षहरु र जलवायु फिंगरप्रिन्टिङका विधिहरुमाथि प्रश्न उठाएको थियो। नयाँ अध्ययनका लेखकहरुको तर्क छ कि प्रतिवेदनले अवस्थित वैज्ञानिक प्रमाण र हालसालै गरिएको अनुसन्धानलाई पर्याप्त रुपमा विचार गरेको छैन। त्यसकारण विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको मुद्दा विज्ञानमा मात्र सीमित छैन; यसले वातावरणीय कानुन र सरकारी निर्णयहरुलाई पनि असर गर्छ।
अध्ययनका अनुसार सन् २००९ पछि विश्वव्यापी तापक्रम स्पष्ट रुपमा बढेको छ। यस अवधिमा विश्वका १० सबैभन्दा तातो वर्षहरु पनि रेकर्ड गरिएका थिए। वैज्ञानिकहरु भन्छन् कि तापक्रममा यो वृद्धि विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि बुझ्नका लागि महत्वपूर्ण छ।
विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले मानिसहरुको जीवनलाई पनि असर गर्छ। अत्यधिक गर्मीले स्वास्थ्यलाई हानि पुर्याउन सक्छ। बाढीले घरहरु र कृषि भूमिलाई क्षति पुर्याउन सक्छ। वन डढेलोको जोखिम बढ्न सक्छ र बालीनालीलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।
वैज्ञानिकहरुले जलवायु परिवर्तनले गर्मीका लहरहरु, भारी वर्षा र बाढीजस्ता घटनाहरुको सम्भावना कसरी बढाइरहेको छ भनेर पनि अनुसन्धान गरिरहेका छन्। तिनीहरु यी घटनाहरुको प्रभाव पहिलेभन्दा कति गम्भीर हुँदै गइरहेको छ भनेर पनि बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
अमेरिकाको म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी, कोलोराडो स्टेट युनिभर्सिटी र बेलायतको एडिनबर्ग विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकहरुले पनि यस अध्ययनमा योगदान पुर्याएका छन्। अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार जलवायुका विभिन्न भागहरुमा हुने परिवर्तनहरुको तथ्यांक एकअर्कासँग मिल्दोजुल्दो छ। यसले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा मानव गतिविधिहरुको भूमिका बुझ्न मद्दत गर्छ।
समग्रमा यस अध्ययनले देखाउँछ कि मानवका कारण पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै गएको छ र यसको वैज्ञानिक प्रमाण पहिलेभन्दा बलियो छ। कोइला, तेल र ग्यास जलाउँदा निस्कने हरितगृह ग्यासहरुले जलवायु परिवर्तन गरिरहेका छन्। त्यसकारण यी परिवर्तनहरुलाई बुझ्नु र तिनीहरुलाई कम गर्न उपयुक्त कदम चाल्नु आवश्यक छ। ता कि भविष्यमा बढ्दो तापक्रमबाट हुने क्षतिलाई कम गर्न सकियोस्।
