काठमाडौं । पूर्ण रुपमा नयाँ भाइरसहरु डिजाइन गर्न कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रयोग गरिएको छ।
अमेरिकी अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार यी भाइरसहरु पूर्ण रुपमा कार्यशील छन् र प्रयोगशालामा गुणा गर्न सक्छन्। यो पहिलोपटक हो कि एआई प्रयोग गरेर सम्पूर्ण जिनोम सफलतापूर्वक डिजाइन गरिएको छ।
यस तरिकाले सिर्जना गरिएका १६ नयाँ भाइरसहरु ब्याक्टेरियालाई संक्रमित गर्न डिजाइन गरिएको हो। तिनीहरुले मानिसहरुलाई कुनै खतरा गर्दैनन्।
यो उपलब्धिलाई विज्ञानमा महत्वपूर्ण मोडका रुपमा वर्णन गरिएको छ। वैज्ञानिकहरु विश्वास गर्छन् कि यसले रोगहरुको उपचारका लागि नयाँ युगको सुरुआत गर्न सक्छ।
यद्यपि, विज्ञहरुले यो पनि चेतावनी दिन्छन् कि एआईबाट डिजाइन गरिएका भाइरसहरुले पनि सुरक्षा चिन्ताहरु उठाउँछन्। एआई उपकरणहरु द्रुत रुपमा विकसित भइरहेका छन्। तिनीहरु पहिले नै नयाँ एन्टिबायोटिकहरु डिजाइन गर्न प्रयोग भइसकेका छन्। तर यो कार्य धेरै जटिल छ। स्क्र्याचबाट नयाँ र बाँच्न सकिने भाइरस डिजाइन गर्नु सजिलो छैन।
स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका सहायक प्राध्यापक ब्रायन हाइघले बीबीसीलाई भने, ‘यो जेनेरेटिभ एआईसँग डिजाइन गर्न सकिने जटिलताको अर्को चरण हो। यो पहिलोपटक हो जब सम्पूर्ण जिनोम डिजाइन गर्न जेनेरेटिभ एआई प्रयोग गरिएको छ। यो एक जिनोम हो। जसले आफैलाई प्रतिकृति बनाउन सक्छ र कोषहरुभित्र अन्य कार्य पनि गर्न सक्छ। यो हाम्रा लागि पूर्ण रुपमा नयाँ क्षेत्र थियो।’
नयाँ प्रविधिले कसरी काम गर्छ ?
यो प्रविधि च्याट जीपीटीजस्ता ठूला भाषा मोडेलहरु जस्तै काम गर्दछ। यी मोडेलले टेक्स्टको अर्को भागको भविष्यवाणी गर्छन्। तर, यस अवस्थामा एआई मोडेलहरुले जीवनको भाषाको भविष्यवाणी गर्छन्, शब्दहरुको होइन। यी मोडेलहरुलाई ईभीओ१ र ईभीओ२ नाम दिइएको छ।
ती एआई मोडेलहरुलाई भाइरस, ब्याक्टेरिया, बोटबिरुवा र मानिसहरुको आनुवंशिक कोडमा तालिम दिइएको थियो। त्यसपछि तिनीहरुलाई ब्याक्टेरियोफेज भनिने एक विशेष प्रकारको भाइरस सिर्जना गर्न थप परिष्कृत गरिएको थियो। ब्याक्टेरियोफेजहरुले निश्चित प्रकारका ब्याक्टेरियाहरुलाई मात्र संक्रमित गर्छन्।
स्ट्यानफोर्ड अनुसन्धानकर्ताहरुले एआईद्वारा उत्पन्न उत्कृष्ट डिजाइनहरुमध्ये ३०२ चयन गरे र त्यसपछि तिनीहरुलाई प्रयोगशालामा इन्जिनियर गरे। यीमध्ये १६ डिजाइन ई. कोलाई (एस्चेरिचिया कोलाई) ब्याक्टेरियालाई मार्न प्रभावकारी साबित भए।
प्रयोगशालामा पीएचडी विद्यार्थी समुएल किङका अनुसार उनीहरुले बिहान सबेरै काम गरिरहेको पत्ता लगाए। यी ब्याक्टेरियोफेज पेट्री डिसमा राखिएको थियो। जहाँ ब्याक्टेरियाको तह बढिरहेको थियो।
वैज्ञानिकहरु उनीहरुको नयाँ भाइरसले ब्याक्टेरियालाई कसरी आक्रमण गर्यो भन्ने संकेतहरुका लागि पर्खिरहेका थिए। ‘हामीले स्पष्ट दागहरु देख्न थाल्यौँ’, किङ भन्छन्, ‘यो एकदमै रोमाञ्चक क्षण थियो।’
ब्रायन हीका अनुसार जब परिणामहरु सम्पूर्ण टोलीसँग साझा गरियो तब कोठामा सबैले अचानक ताली बजाउन थाले।
नयाँ उपचारहरुका लागि उपयोगी तर चिन्ता पनि
नयाँ ब्याक्टेरियोफेजहरु विकास गर्नाले संक्रमणको उपचारका लागि नयाँ बाटो खोल्न सक्छ। यसले एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी भएका संक्रमणहरुको उपचार गर्न मद्दत गर्न सक्छ। यो उपलब्धिले अर्को सम्भावनालाई पनि औँल्याउँछ।
एआईको सहयोगमा प्राकृतिक संसारको भन्दा बढी नयाँ जैविक संरचनाहरु डिजाइन गर्न सकिन्छ। यसलाई सिन्थेटिक जीवविज्ञान भनिन्छ। ब्रायन हाई भन्छन्, ‘यसले मानव स्वास्थ्यमा उल्लेखनीय सुधार गर्न सक्छ। यसले नयाँ औषधि र उपचारहरुको विकास निम्त्याउन सक्छ।’
तर, यो प्रविधिको दुरुपयोग हुन सक्छ भन्ने चिन्ता पहिले नै उठाइएको छ। यो नयाँ रोगहरु सिर्जना गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ।
साइन्स जर्नलमा प्रकाशित यो अनुसन्धान, जोन्स हप्किन्स विश्वविद्यालयको स्वास्थ्य सुरक्षा केन्द्रका डा. थोमस इन्ग्लस्बी र डा मोरिट्ज हान्केले लेखेको टिप्पणीसँगै आएको थियो। उनीहरुका अनुसार अनुसन्धानले जैविक सुरक्षाका बारेमा ‘तत्काल प्रश्नहरु’ उठाउँछ। ‘अब प्रश्न यो होइन कि भाइरस जिनोमहरु डिजाइन गर्न जेनेरेटिभ एआई प्रयोग गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन’, उनीहरु भन्छन्।
वास्तविक प्रश्न यो होः के यो प्रविधि गम्भीर हानि नगरी प्रयोग गर्न सकिन्छ ? उदाहरणका लागि उनले भने, ‘रोग फैलाउने क्षमता भएका नयाँ भाइरसहरु सिर्जना गर्ने प्रयास गर्नु हुँदैन।’
अनुसन्धानकर्ताहरुले आफैँले सुरक्षालाई अधिकतम बनाउन धेरै कदम चालेका थिए। उनीहरुले आफ्नो तालिम डाटाबेसबाट जटिल जीवहरुलाई संक्रमित गर्न सक्ने भाइरसहरुलाई बहिष्कार गरे। उनीहरुले ब्याक्टेरियोफेजहरुमा यो अनुसन्धान गरे। ब्याक्टेरियोफेजहरु भाइरसहरु हुन् जसले ब्याक्टेरियालाई संक्रमित गर्छन्, मानिसलाई होइन।
यसबाहेक, सम्पूर्ण अनुसन्धान सुरक्षित प्रयोगशालामा गरिएको थियो। ब्रायन भन्छन्, ‘अवस्थित सुरक्षा उपायहरुले यो प्रविधि राम्रो उद्देश्यका लागि प्रयोग भएको कुरा धेरै हदसम्म सुनिश्चित गर्दछ।’
कम्प्युटरदेखि वास्तविक जैविक संरचनासम्म
भाइरसहरुलाई जीवित मानिएको छैन। त्यसैले पूर्ण जीव सिर्जना गर्नु एआईको लागि अर्को प्रमुख चुनौती हुनेछ। यस अनुसन्धानमा सिर्जना गरिएको ब्याक्टेरियोफेजको आनुवंशिक कोडमा लगभग ५हजार ४०० आधार जोडी (अक्षर) हुन्छन्।
अर्कोतर्फ जीवित कोषको सबैभन्दा सानो जिनोम लगभग ५ लाख आधार जोडी हुन्छ। मानव जिनोममा लगभग ३ अर्ब आधार जोडी हुन्छन्। ब्रायन भन्छन्, ‘केही साधारण जीवहरु सिर्जना गर्ने प्रयास गर्नु धेरै काम हुनेछ तर असम्भव छैन। हाम्रो टोली यस दिशामा थप काम गर्न निश्चित रुपमा इच्छुक छ।’
स्पेनको पोम्पेउ फाब्रा विश्वविद्यालयको सिन्थेटिक जीवविज्ञान प्रयोगशालाका प्रोफेसर मार्क गुएलले अध्ययनलाई ‘धेरै महत्वपूर्ण मोड’ भने। उनले भने, ‘इतिहासमा पहिलोपटक हामी कम्प्युटरमा जीवविज्ञान डिजाइन गर्न थाल्दैछौँ। यसले हामीलाई धेरै रोमाञ्चक सम्भावनाहरुको सपना देख्ने अवसर दिन्छ।’ –बीबीसीबाट भावानुवादित
