काठमाडौं । नेपालको अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनामा कृषिले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। जनसंख्याको ठूलो हिस्सा प्रत्यक्ष रुपमा कृषिमा निर्भर भए पनि प्राकृतिक प्रकोप, जलवायु परिवर्तन र बजारको उतारचढावले किसानलाई निरन्तर जोखिम निम्त्याउँछ।
यी जोखिमहरुको भार वहन गर्दैै किसानहरुको जीविकोपार्जन बारम्बार अनिश्चिततामा डुबेको छ। यस्तो अवस्थामा कृषि बीमा एउटा प्रभावकारी समाधान हुन सक्छ। जसले वित्तीय सुरक्षा मात्र प्रदान गर्दैन तर कृषि उत्पादनको निरन्तरता पनि सुनिश्चित गर्दछ।
विश्वभरका धेरै देशमा कृषि बीमा एउटा आवश्यक वित्तीय सेवाका रुपमा स्थापित भएको छ। उदाहरणका लागि जापानमा बाली बीमा अनिवार्य गरिएको छ। चीनमा महामारीबाट हुने पशुधनको क्षतिका लागि बीमा प्रणाली छ। यस्ता पहलले किसानको वित्तीय सुरक्षा सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ।
यसका साथै युरोपेली संघका विभिन्न देशमा कृषि बीमा कार्यक्रमहरु अवस्थित छन्। यो बीमा प्रणालीले किसानलाई वित्तीय सहयोग प्रदान गर्दछ र कृषि क्षेत्रको स्थिरता कायम राख्छ।
कृषि बीमाको विस्तारमा धेरै बाधा छन्। किसानमा चेतनाको अभाव, उच्च प्रिमियम, सूचना प्रविधि पूर्वाधारमा सीमितता र विश्वासको संकटले यस क्षेत्रलाई सीमित गरिरहेको छ। कहिलेकाहीँ बीमा संरचनाहरु वास्तविक क्षतिसँग मेल खाँदैनन्। जसले गर्दा किसानहरुले अपेक्षित लाभ प्राप्त गर्दैनन्। जसले गर्दा तिनीहरु अनिच्छुक हुन्छन्।
यद्यपि यस क्षेत्रको सम्भावनालाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। सही नीतिगत समर्थन, सरकारी अनुदान, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग र प्रभावकारी अनुगमन प्रणालीको साथ कृषि बीमाले किसानहरुको वित्तीय सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्छ। यसले प्राकृतिक प्रकोप वा जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई कम गर्न र उत्पादन दिगोपन सुनिश्चित गर्न सम्भव बनाउनेछ।
कृषि विज्ञहरु विश्वास गर्छन् कि कृषि बीमा केवल एउटा वित्तीय संयन्त्र मात्र नभएर किसानहरुका लागि सुरक्षा जाल हो। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई स्थिर बनाउँछ, कृषि लगानीमा विश्वास जगाउँछ र दीर्घकालीन रुपमा खाद्य सुरक्षालाई बलियो बनाउँछ। नेपालजस्तो कृषि प्रदान देशमा कृषि बीमा सफलतापूर्वक लागू गरियो भने किसानहरुको जीवनस्तरमा सुधार हुनेछ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रले पनि बलियो जग पाउनेछ।
