काठमाडौं । नेपालमा दैनिक औसतमा ७ जनाले सडकमा हिँड्दै गर्दा वा यात्राका क्रममा ज्यान गुमाउँछन् र औसत ८० भन्दा बढी दैनिक घाइते हुन्छन्। सडक दुर्घटनाका प्रत्येक समाचार पछाडि कुनै न कुनै परिवार आयआर्जन गर्ने विहीन, अभिभावकको ओतबिनाको सन्तान र आर्थिक अनिश्चिततामा डुबेको परिवारको मार्मिक कथा जोडिएको हुन्छ। देशमा बाढी र पहिरोको तुलनामा सडक दुर्घटनाहरु निरन्तर हत्यारा बनेको छ।
उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका अनुसार सन् २०२३ जुलाईको मध्यदेखि सन् २०२४ मार्च १३ सम्म काठमाडौं उपत्यकामा मात्र ११७ जनाको मृत्यु भएको छ। देशभरि यो संख्या विनाशकारी छः वर्ष २०२३।२४ को पहिलो ७ महिनामा कुल १ हजार ३०३ जनाको मृत्यु भएको छ। जसमा ३ हजार ६४३ जना गम्भीर घाइते भएका छन् र १५ हजार ७ जना सामान्य घाइते भएका छन्।
पछिल्लो ५ वर्षको तस्बिर अझ बढी चिन्ताजनक छ। सन् २०१९।२० र २०२३।२४ बीचमा नेपालभर सडक दुर्घटनामा १२ हजार ५४२ जनाको मृत्यु भएको छ र २९ हजार ७२९ जना गम्भीर घाइते भएका छन्। नेपाल विपद् प्रतिवेदन–२०२४ ले सन् २०१८ देखि २०२४ सम्म १ लाख २० हजार ६२६ सडक दुर्घटनाका घटनामा १५ हजार १६९ जनाको मृत्यु भएको रेकर्ड गरेको छ। जसमा काठमाडौंमा मात्र उक्त अवधिमा ५८ हजार ३७५ घटना र १ हजार १२६ जनाको मृत्यु भएको छ।
संकटको केन्द्रमा मोटरसाइकल
तथ्यांकले एउटा सवारीसाधनको प्रकारतर्फ उल्लेखनीय एकरुपता देखाउँछ। सडक ट्राफिक दुर्घटनामा दुईपांग्रे सवारीसाधन मोटरसाइकल र स्कुटर अन्य सबै सवारीसाधनका प्रकारभन्दा बढी छन्। सन् २०१८ देखि २०२४ सम्म देशभरबाट दुईपांग्रे सवारीसाधनसँग सम्बन्धित कुल ९५हजार ९७८ दुर्घटना दर्ज गरिएका थिए। जसमा जीप र कारसँग सम्बन्धित ४५ हजार ४४८ घटना थिए। गत वर्ष दर्ज गरिएका २३ हजार ५९७ सडक दुर्घटनामध्ये १९ हजार ५११ मोटरसाइकल दुर्घटनाहरु थिए। जुन सबै सवारीसाधनका प्रकारहरुमध्ये सबैभन्दा बढी हो।
दर्ता गरिएका सवारीसाधनको लगभग ७९ प्रतिशत ओगटेका मोटरसाइकल र घातक दुर्घटनाको दुई तिहाइमा संलग्न छन्। यीमध्ये ७० प्रतिशत दुर्घटना मोटरसाइकलले ओगटेको हुन्छ र कारण खोज्दा तीब्र गतीमा अनियन्त्रित तरिकाले मोटरसाइकल चलाउँदा दुर्घटना भएको प्रस्ट हुन्छ।
दुर्घटनामा मानवीय तत्व प्रमुख कारण बनेका छन्। चालकको त्रुटिले मात्रै पनि ७० प्रतिशतभन्दा बढी घटना भइरहेका छन्। तीव्र गति, लापरबाही, मादक पदार्थ सेवन गरी सवारी चलाउनु, मोबाइल फोनमा ध्यान लगाउँदा दुर्घटना हुनु, थकान, हेल्मेट प्रयोग गर्नु, लेन अनुशासन र बालबालिकाको हातमा सवारीसाधन जस्ता आधारभूत सुरक्षा मापदण्डहरुको कमजोर पालनासँग जोडिएको छ।
दुर्घटनापछि लाग्ने आर्थिक क्षति
जब पीडितको मृत्यु हुन्छ वा गम्भीर घाइते हुन्छ तब उसको परिवारका लागि आर्थिक परिणाम विनाशकारी हुन सक्छ। यसको जबाफ नेपालको सवारी कानुनमा अनिवार्य तेस्रो पक्ष मोटर बीमा हो। मोटर सवारी तथा यातायात व्यवस्थापन ऐन, २०४९ ले सबै सवारीसाधनहरुका लागि तेस्रो पक्ष दायित्व बीमालाई अनिवार्य गरेको छ। यसमा तेस्रो पक्ष सम्पत्तिको क्षति र तेस्रो पक्षको चोटपटक वा मृत्युलाई बहन गर्न बीमा आवश्यक पर्छ। यसले चालक, यात्रु र सहयोगी वा सुरक्षा कर्मचारीजस्ता अन्य कर्मचारीको लागि पनि जोखिम समावेश हुन्छ।
तेस्रो पक्ष बीमामा क्षतिपूर्तिको सीमा
- मृत्यु भएको अवस्थामाः रु. १० लाख क्षतिपूर्ति
- दुर्घटनामा चोटपटक लागेमाः रु. ३ लाखसम्मको उपचार क्षतिपूर्ति
बीमकले दुर्घटनाबारे कागजातसहितको जानकारी प्राप्त गरेको २१ दिनभित्र मृत्यु दाबीबापतको रकम भुक्तानी गर्नुपर्छ।
नेपाल बीमा प्राधिकरणका अनुसार मोटर बीमाले नेपालमा कुल निर्जीवन बीमाशुल्क आम्दानीको ३० प्रतिशतभन्दा बढी योगदान गरेको छ। गत आर्थिक वर्षमा मात्र निर्जीवन बीमा कम्पनीहरुले जारी गरेका ३० लाख बीमालेखमध्ये १६ लाखभन्दा बढी मोटर बीमाका थिए।
पर्याप्त छैन तेस्रो पक्ष बीमा ?
तेस्रो पक्ष बीमाले कानुनी रुपमा अनिवार्य न्यूनतम सुरक्षा कवच प्रदान गर्छ। तर, क्षतिपूर्तिबापतको रकम काम गर्ने वयस्कको मृत्यु हुँदा वा स्थायी रुपमा अशक्त हुँदा परिवारले भोग्ने वास्तविक आर्थिक क्षतिलाई पूर्ति गर्न निक्कै न्यून छ।
सडक दुर्घटनाको आवरणमा सुरु हुने दुःख प्रायः प्रभावित परिवारहरुका लागि जीविकोपार्जन संकटका रुपमा समाप्त हुन्छ। १० लाख रुपैयाँको क्षतिपूर्ति महत्वपूर्ण भए पनि जुन परिवारमा एकैजना जागिरेका पछाडि धेरैजना आश्रित भएको अवस्थामा उनीहरुका लागि वर्षौंको गुमेको आयलाई प्रतिस्थापन गर्दैन।
