काठमाडौं । नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थामा बलियो जोखिम व्यवस्थापन संयन्त्र आवश्यकता बढ्दै गएको जनाएको छ।
केन्द्रीय बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि जोखिम व्यवस्थापन मार्गदर्शन जारी गर्दै यस्तो आवश्यकता औँल्याएको हो। ‘लगानीमा दिगो प्रतिफल प्राप्त गर्न वित्तीय मध्यस्थता र बैंकिङ उद्योगहरुमा जोखिम लिने कुरा आवश्यक छ’, मार्गदर्शनमा भनिएको छ, ‘अर्कोतर्फ लिइएका जोखिमहरुले अपेक्षित प्रतिफललाई कमजोर बनाउन सक्छ र संस्थाहरुको लागि घाटा निम्त्याउन सक्छ, व्यक्तिगत वित्तीय संस्थाहरुको शक्तिलाई खतरामा पार्न सक्छ र सम्पूर्ण वित्तीय प्रणालीको स्थिरतालाई असर गर्न सक्छ।’
त्यसकारण सही जोखिम व्यवस्थापन रणनीति, जोखिम सहनशीलता स्तर र वरिष्ठ व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी रिपोर्टिङसहितको व्यापक जोखिम व्यवस्थापन दृष्टिकोण अपनाउनाले वित्तीय संस्थाहरुलाई गणना गरिएको जोखिम लिन र प्रभावकारी रुपमा व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्न सक्ने मार्गदर्शनमा उल्लेख छ। ‘जोखिम व्यवस्थापन आन्तरिक शासनको एउटा भाग हो। यसले वित्तीय संस्थाका सबै क्षेत्रहरुलाई समेट्छ’, मार्गदर्शनमा भनिएको छ।
राष्ट्र बैंकका अनुसार राम्रो कर्पोरेट शासन र बलियो जोखिम व्यवस्थापनबीच घनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ। उचित जोखिम व्यवस्थापन बिना वित्तीय संस्थाका विभिन्न कार्यहरुले यसको लक्ष्यहरु प्राप्त गर्न नसक्ने राष्ट्र बैंकको ठहर छ। ‘यो वित्तीय संस्थालाई यसको दिगोपन र शक्तिलाई बढाउन र कायम राख्न मद्दत गर्ने एउटा महत्वपूर्ण घटक हो’, मार्गदर्शनमा भनिएको छ।
वित्तीय क्षेत्रमा नयाँ जोखिमहरुको उदयले विश्वव्यापी वित्तीय स्थिरतामा खतरा निम्त्याउँछ। जलवायु परिवर्तनको बढ्दो प्रभावले केन्द्रीय बैंकहरु, वित्तीय नियामकहरु र विश्वभरका अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षक निकायहरुलाई जलवायु र वातावरणीय जोखिमहरुलाई सम्बोधन गर्न सिद्धान्त, दिशानिर्देश र नियमहरु विकास गर्न प्रेरित गरेको छ।
डिजिटलाइजेसनको द्रुत अवलम्बन, डाटाबाट सञ्चालित प्रविधिहरुमा बढ्दो निर्भरता र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) जस्ता नयाँ आविष्कारहरुले पनि वित्तीय प्रणालीको दक्षता, पहुँच र नवीनतालाई उल्लेखनीय रुपमा बढाएको राष्ट्र बैंकको भनाइ छ। ‘साथै, यी परिवर्तनले डाटा गोपनीयता, साइबर सुरक्षा, सञ्चालन बलियोपन र भुक्तानी प्रणाली तथा वित्तीय बजारहरुको सुरक्षा र अखण्डतासँग सम्बन्धित नयाँ र परिवर्तनशील जोखिमहरु पनि सिर्जना गरेका छन्’, राष्ट्र बैंकले भनेको छ, ‘वित्तीय संस्थाहरु थप अन्तरसम्बन्धित र प्रविधि–निर्भर हुँदै जाँदा प्राविधिक नवप्रवर्तनको फाइदा उठाउन र सम्बन्धित जोखिमहरुलाई प्रभावकारी रुपमा व्यवस्थापन गर्न जोखिम व्यवस्थापन ढाँचाहरुलाई सुदृढ पार्नु आवश्यक छ।’
विश्वव्यापी वित्तीय संकटपछि वित्तीय संस्थाहरुमा जोखिम व्यवस्थापन केवल नियमहरुको पालनाबाट उच्चस्तरीय र व्यापक गतिविधिमा विकसित भएको छ। जुन निर्णय लिने र रणनीति विकासको उच्चतम स्तरमा महत्वपूर्ण छ। यद्यपि, जोखिम व्यवस्थापन कार्यहरुको दायरा र संरचना व्यक्तिगत वित्तीय संस्थाहरुको आकार र जटिलतामा निर्भर रहने राष्ट्र बैंकले जनाएको छ। ‘जोखिम व्यवस्थापन सबैभन्दा प्रभावकारी तब हुन्छ जब यसको आधारभूत सिद्धान्तहरु र तत्वहरु वित्तीय संस्थाभरि निरन्तर रुपमा लागू गरिन्छ’, राष्ट्र बैंकको सुझाव छ, ‘यसबाहेक प्रत्येक वित्तीय संस्थाले आफ्नो आवश्यकता र सञ्चालन अवस्थाहरु अनुरुप एउटा व्यापक जोखिम व्यवस्थापन कार्यक्रम लागू गर्नुपर्छ।’
