काठमाडौं । नेपालका सञ्चालनमा रहेका वाणिज्य बैंकहरुले सार्वजनिक गरेको गत आर्थिक वर्ष २०८२।८३ को अपरिष्कृत वित्तीय विवरणले बैंकिङ क्षेत्रको एउटा विरोधाभासपूर्ण चित्र प्रस्तुत गरेको छ।
एकातिर बैंकहरुको मुख्य व्यवसाय अर्थात् खुद ब्याज आम्दानीमा संकुचन वा न्यून वृद्धि देखिएको छ भने अर्कोतिर खुद नाफामा भने ३२ प्रतिशतभन्दा बढीको फराकिलो वृद्धि देखिएको छ। यसले के संकेत गर्छ भने बैंकहरुले अहिले नयाँ व्यवसाय विस्तार गरेरभन्दा पनि पुराना ऋण असुली (रिकभरी) र कर्जा नोक्सानी व्यवस्था (प्रोभिजन)लाई फिर्ता ल्याएर नाफाको आकार बढाउन सफल भएका छन्।
वित्तीय विवरणअनुसार सञ्चालनमा रहेका २० वटा वाणिज्य बैंकहरुको समग्र खुद नाफा अघिल्लो वर्षको तुलनामा ३२.३२ प्रतिशतले बढेर ६९ अर्ब ८८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको अन्तिम लेखापरीक्षणपछिको विवरणअनुसार बैंकहरुले ५२ अर्ब ८१ करोड ७५ लाख रुपैयाँ नाफा गरेका थिए। झट्ट हेर्दा नाफाको यो वृद्धि निकै उत्साहजनक देखिए पनि नाफाको स्रोत र गुणस्तरलाई विश्लेषण गर्दा भने बैंकिङ क्षेत्र अझै पनि व्यावसायिक दबाबबाट मुक्त भइनसकेको प्रस्ट हुन्छ।
बैंकहरुको आम्दानीको मुख्य मेरुदण्ड मानिने खुद ब्याज आम्दानीको अवस्था भने निकै सुस्त देखिएको छ। समग्र बैंकिङ क्षेत्रको खुद ब्याज आम्दानी जम्मा १.२७ प्रतिशतले मात्र बढेको छ। यसले बजारमा कर्जाको माग न्यून रहेको र बैंकहरुले नयाँ लगानीबाट पर्याप्त आम्दानी गर्न नसकेको यथार्थलाई चित्रण गर्छ। केही ठूला बैंकको ब्याज आम्दानी त अघिल्लो वर्षको तुलनामा घटेको समेत देखिएको छ। यसले तरलता सहज भए पनि उत्पादक क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह हुन नसक्दा बैंकहरुको मुख्य व्यवसाय खुम्चिँदै गएको संकेत गर्छ।
ब्याज आम्दानीमा देखिएको यो न्यून वृद्धिले एकातिर बैंकहरुबीचको ब्याजदर प्रतिस्पर्धा र अर्कोतिर केन्द्रीय बैंकले तोकेको स्प्रेड दरको सीमाभित्र बस्नुपर्ने बाध्यतालाई पनि झल्काउँछ। बैंकहरुले संकलन गरेको निक्षेपमा ब्याज खर्च बढेको तर सोही अनुपातमा कर्जाबाट आम्दानी हुन नसक्दा कोर बैंकिङ व्यवसायबाट हुने नाफामा दबाब परेको देखिन्छ।
गत आर्थिक वर्षमा बैंकहरुको नाफामा देखिएको उछालको मुख्य श्रेय कर्जा नोक्सानी व्यवस्था (प्रोभिजनिङ) मा आएको गिरावटलाई जान्छ। समग्र बैंकिङ क्षेत्रको प्रोभिजनिङ रकम २७.६५ प्रतिशतले घटेको छ। अघिल्लो वर्ष खराब कर्जा व्यवस्थापनका लागि नाफाबाट ठूलो हिस्सा छुट्याउनुपरेका कारण बैंकहरुको नाफा प्रभावित भएको थियो। तर, गत वर्ष बैंकहरुले निष्क्रिय कर्जा असुलीमा आक्रामक रणनीति अपनाउँदा र प्रोभिजनिङ रकम घटाउँदा त्यसको सिधा सकारात्मक प्रभाव अन्तिम नाफामा परेको देखिन्छ।
अझ कतिपय बैंकहरुले त अघिल्लो वर्ष खराब कर्जाका लागि छुट्याएको रकमलाई यस वर्ष राइट ब्याक (नाफामा गणना) गरेका छन्। उदाहरणका लागि केही बैंकको ब्याज आम्दानी घटे पनि प्रोभिजनिङ फिर्ता ल्याएकै कारण उनीहरुको नाफामा तीन गुणासम्मको वृद्धि देखिएको छ। यसरी व्यावसायिक नाफाभन्दा पनि प्राविधिक र व्यवस्थापकीय समायोजनले यस वर्षको नाफाको ग्राफलाई माथि पुर्याएको विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
असन्तुलित नाफा र खराब कर्जाको चुनौती
रिपोर्टले सबै बैंकहरुको अवस्था समान नरहेको पनि देखाएको छ। एकातिर नबिल, कुमारी र ग्लोबल आइएमईजस्ता बैंकहरुले अर्बौंको नाफा कमाउँदा अर्कोतिर प्रभु बैंकजस्ता संस्थाहरु घाटामा देखिनुले बैंकिङ क्षेत्रभित्रको आन्तरिक स्वास्थ्यमा विविधता रहेको देखाउँछ। २० वटा बैंकको कुल नाफा झन्डै ७० अर्ब पुग्दा शीर्ष ३ बैंकको मात्रै हिस्सा २१ अर्बभन्दा बढी हुनुले नाफाको केन्द्रीकरण भएको स्पष्ट पार्छ।
धेरैजसो बैंकको नाफा बढिरहँदा केही बैंकहरुको नाफामा आएको भारी गिरावट र कुनै बैंक घाटामा जानुको मुख्य कारण भनेकै खराब कर्जाको भार हो। ब्याज आम्दानी बढाए पनि पुराना ऋणहरु उठ्न नसक्दा र ती ऋणका लागि सतप्रतिशत प्रोभिजन गर्नुपर्दा बैंकहरुको ब्यालेन्स सिट प्रभावित भएको देखिन्छ। केही ठूला बैंकहरुले अझै पनि ५ देखि ६ अर्बसम्मको रकम प्रोभिजनका लागि छुट्याउनुपर्ने बाध्यताले खराब कर्जाको समस्या पूर्ण रुपमा समाधान भइनसकेको संकेत गर्छ।
ब्याज आम्दानी घट्दा वा सुस्त हुँदा पनि केही बैंकहरुले नाफालाई सन्तुलनमा राख्नुको अर्को कारण उनीहरुको सञ्चालन खर्चमा गरिएको कटौती र गैरब्याज आम्दानीमा गरिएको वृद्धि हो। बैंकहरुले पछिल्लो समय सेवा शुल्क, कमिसन र अन्य डिजिटल बैंकिङ कारोबारमार्फत हुने आम्दानीलाई बढावा दिएका छन्। यसका साथै सञ्चालन खर्चलाई नियन्त्रणमा राखेर बैंकहरुले आफ्नो एफिसिएन्सी सुधार्ने प्रयास गरेको रिपोर्टहरुले देखाउँछन्।
बैंकहरुले कमाएको १ रुपैयाँ ब्याज आम्दानीबाट कति प्रतिशत नाफा निकाल्न सक्छन् भन्ने विश्लेषण गर्दा केही पुराना र स्थापित बैंकहरु निकै अगाडि देखिएका छन्। उनीहरुको यो कार्यकुशलताले कठिन बजार परिस्थितिमा पनि कसरी व्यवसायलाई नाफामूलक बनाउन सकिन्छ भन्ने उदाहरण पेस गरेको छ।
अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्र बलियो देखिए पनि आन्तरिक बजारमा माग नहुँदा बैंकहरुको ऋण प्रवाह सुस्त छ। बैंकहरुले आगामी दिनमा प्रोभिजन राइट ब्याकको टेकोभन्दा पनि वास्तविक व्यावसायिक वृद्धिबाट नाफा कमाउनुपर्ने चुनौती छ। यदि आगामी दिनमा अर्थतन्त्र थप चलायमान हुन सकेन र कर्जाको माग बढेन भने अहिले देखिएको नाफाको चमकलाई कायम राख्न कठिन हुने देखिन्छ। बैंकहरुको अबको प्राथमिकता नयाँ क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्ने र बाँकी रहेका खराब कर्जाहरुलाई पूर्ण रुपमा व्यवस्थापन गर्नेमै केन्द्रित हुनुपर्ने यो रिपोर्टको मुख्य निचोड हो।
