काठमाडौं । प्रशान्त महासागरमा असामान्य रुपमा बलियो एल निनो घटनाले दक्षिण एसियामा अर्को अत्यधिक गर्मीको लहरलाई खतरामा पारेको हुनाले चार छिमेकी देश भारत, नेपाल, बंगलादेश र भुटानले यसको प्रभावलाई सम्बोधन गर्न मिलेर काम गर्ने भएका छन्।
ग्लोबल हिट फोरमद्वारा जारी प्रेस विज्ञप्तिअनुसार नेपालसहित ४ देशले क्षेत्रीय सहयोगलाई बलियो बनाउनेछन्। स्वास्थ्य निगरानी, कोष र स्थानीय तयारीमा रहेको खाडल पहिचान गर्ने उद्देश्य छ। किनकि अत्यधिक गर्मीले दक्षिण एसियामा बढ्दो जनस्वास्थ्य चुनौती निम्त्याउँछ।
अक्टोबर २०२६ मा सुरु हुने यो क्षेत्रीय गठबन्धनले ग्लोबल हिट फोरमसँगको सहकार्यमा काम गर्नेछ। ताप तयारीमा रहेको खाडललाई उजागर गर्ने ४ नयाँ देशको मूल्यांकन पनि जारी गरिएको छ। यी मूल्यांकनले गर्मी कार्ययोजना र मौसम सतर्कताहरुको प्रभाव जमिनमा महसुस गर्नुपर्ने चेतावनी दिन्छ। यो सुरक्षा विशेषगरी बाहिर काम गर्ने मानिस, कमजोर समुदायका व्यक्ति वा स्वास्थ्य सेवा र शीतलन स्रोतहरुमा सीमित पहुँच भएकाहरुका लागि महत्वपूर्ण छ।
प्रेस विज्ञप्तिमा भनिएको छ कि दक्षिण एसियामा गर्मीको लहरको जोखिम बढ्दै जाँदा यी मूल्यांकनले व्यक्तिगत देशहरुद्वारा विभाजित प्रतिक्रियाहरुबाट साझा क्षेत्रीय दृष्टिकोणमा परिवर्तनको संकेत गर्दछ। यो हबले संस्था र प्रशिक्षण कार्यक्रमहरुको क्षेत्रीय सञ्जाल सिर्जना गर्नेछ। यसले यी मूल्यांकनलाई गर्मी पूर्व र पछिको मौसम ब्रिफिङमा पनि अनुवाद गर्नेछ। जसले ४ देशका सरकारलाई गर्मी विज्ञानलाई एकीकृत र समन्वित कार्यमा अनुवाद गर्न सक्षम बनाउँछ। यसले क्षेत्रका सबैभन्दा जोखिममा रहेका समुदायहरुलाई मद्दत गर्दछ।
भारतमा जिल्लास्तरीय अध्ययनले देखाउँछ कि ५७ प्रतिशत जिल्लाहरु (जनसंख्याको लगभग तीन चौथाई) पहिले नै अत्यधिक गर्मीको जोखिममा छन्। भारत अब कुनै घटनापछि मात्र राहत प्रदान गर्नुको सट्टा सक्रिय जोखिम न्यूनीकरणतर्फ अघि बढेको छ। भारतका २५० भन्दा बढी सहर र जिल्लाहरुका लागि ताप कार्य योजनाहरु छन्। यसबाहेक भारतको विपद् जोखिम व्यवस्थापन कोषअन्तर्गत तापको लहरलाई अब अधिसूचित प्राकृतिक प्रकोपका रुपमा मान्यता दिइएको छ।
पहिले बाढी र खडेरीजस्ता जल–मौसम प्रकोपहरुको लागि मुख्य रुपमा जोखिममा रहेको नेपाल अब अत्यधिक गर्मीको बढ्दो जोखिममा पनि छ। राष्ट्रिय मौसम विभागका अनुसार सन् २०२४ मा नेपालको दक्षिणी तराई मैदानमा ४० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि तापक्रम रहने ५० दिन हुनेछ। प्रतिक्रियास्वरुप नेपालले आफ्नो पहिलो संघीय ताप योजना जारी गरेको छ र विभिन्न स्तरका ताप सतर्कताहरु लागू गरेको छ। तर, यसको स्वास्थ्य प्रणालीमा अझै पनि तापसँग सम्बन्धित रोगहरुको व्यवस्थित तथ्यांकको अभाव छ।
बंगलादेशमा सन् १९८० देखि ‘फेल्ट तापक्रम’ (तापमान र आद्र्रताको संयोजन) लगभग ४.५ डिग्री सेल्सियसले बढेको छ। अब वर्षको लगभग एक तिहाइ खतरनाक रुपमा तातो र आद्र्र हुन्छ। बंगलादेशले आफ्नो राष्ट्रिय अनुकूलन योजनामा ताप समावेश गरेको छ। आफ्नो पहिलो ‘सहर ताप कार्य योजना’ विकास गरेको छ र तापसँग सम्बन्धित रोगहरुको लागि राष्ट्रिय दिशानिर्देशहरु जारी गरेको छ।
भुटानमा दक्षिणी मैदानहरुमा बढ्दो तापक्रमले एक समयको चिसो उपत्यकाहरुमा पनि तापक्रम बढिरहेको छ। यसले पहिले कहिल्यै अत्यधिक गर्मीका लागि योजना बनाउनु नपरेका मानिसहरुलाई असर गरिरहेको छ। राष्ट्रिय नियमहरुअन्तर्गत तापसँग सम्बन्धित जिम्मेवारीहरु स्वास्थ्य मन्त्रालयलाई तोकिएको छ। सन् २०२२ को नियमनले कामदारहरुलाई ताप–सुरक्षा उपायहरु लिन आदेश दिन्छ। यसबाहेक भुटानमा पहिले नै बलियो बाढी र हिमनदी–ताल चेतावनी प्रणालीहरु छन्। जसलाई गर्मीका लागि पनि बलियो जग प्रदान गर्न विस्तार गर्न सकिन्छ।
