काठमाडौं । हिमाली नदीको विनाशकारी बाढीबाट लगभग ३ लाख मानिस जोखिममा रहेको देखिएको छ। यसरी जोखिममा परेका सबैभन्दा धेरै मानिस नेपालका रहेका छन्।
साइन्टिफिक रिपोट्र्समा प्रकाशित भएको ‘इन्क्रिजिङ एक्पोजर टु पोटेन्सियल फ्लडिङ इन हाई माउन्टेन क्याचमेन्ट्स’ शीर्षकको अध्ययन प्रतिवेदनले यस्तो देखाएको हो। अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार नेपाल, भारत र चीनभरि फैलिएका हिमालका कारण बाढीग्रस्त क्षेत्रहरुमा लगभग ३ लाख मानिस बसोबास गरिरहेका हुन सक्छन्। अध्ययनले देखाउँछ कि सन् २०१६ र २०२३ को बीचमा सम्भावित बाढीग्रस्त क्षेत्रहरुमा भवनहरुले ढाकिएको कुल क्षेत्रफल लगभग ४५ प्रतिशतले बढेको छ।
स्प्रिंगर नेचरको एक प्रेस विज्ञप्तिअनुसार नयाँ अध्ययनले हिमाली क्षेत्रबाट बाढी सामान्यतया मौसमी मनसुन, अत्यधिक वर्षा वा हिमनदी तालहरुबाट आउने फोहोरको बहाव वा अचानक बाढी (जुन दुर्लभ तर विनाशकारी हुन्छन्) को कारणले हुन्छ। जलवायु परिवर्तनले यी घटनाको गम्भीरता बढाउने अनुमान गरिएको छ। जब कि पहाडी भूभागमा ठाडो र साँघुरो उपत्यकाहरुले बाढीको स्तर र त्यसपछिको प्रभावलाई बढाउन सक्छ।
धेरै संस्थाको अनुसन्धान टोलीले सन् २०१६ देखि २०२३ सम्म नेपाल र छिमेकी भारत तथा चीनका १ हजार ३६१ हिमातालहरुको तलतिर ५० किलोमिटरसम्मका क्षेत्रहरुमा सम्भावित बाढी जोखिममा परेका भवन र मानिसमा परिवर्तनहरुको मूल्यांकन गर्यो। नतिजाहरुले देखाउँछन् कि सन् २०१६ देखि २०२३ सम्म सम्भावित बाढीग्रस्त क्षेत्रहरुमा भवनहरुले ढाकिएको कुल क्षेत्रफल लगभग ४५ प्रतिशतले बढेको छ।
टोलीले ती क्षेत्रमा कुल भवन फुटप्रिन्ट (सबै अवस्थित भवनका आधारले ढाकिएको क्षेत्र) अनुमान गर्न म्यानुअल रुपमा रेकर्ड गरिएको डाटासँग प्रमाणित ५ डाटासेट प्रयोग गर्यो। नदीको ५० ठाडो मिटरभित्रका भवनहरुको अनुमानित फुटप्रिन्ट सम्भावित बाढी जोखिमको जोखिमको मापन ४५.७५ प्रतिशतले बढेर १२.३८ बाट १८.०४ वर्गकिलोमिटर पुगेको छ। हिमताल फुट्ने बाढीको उच्च जोखिम भएका क्षेत्रहरुमा फुटप्रिन्ट ७७.७८ प्रतिशतले बढेर ०.७२ बाट १.२८ वर्गकिलोमिटर पुगेको छ।
त्यसपछि अध्ययनकर्ताहरुले गणना गरिएको भवन फुटप्रिन्ट प्रयोग गरेर अनुमान गरे कि सन् २०२६ मा लगभग २ लाख ९३ हजार ८०० मानिस (अध्ययन क्षेत्रको जनसंख्याको १८ प्रतिशत) सम्भावित बाढीको जोखिममा रहेका भवनहरुमा बसेका हुन सक्छन्। यसमा नेपालमा अनुमानित १ लाख हजार ५०० मानिस समावेश छन्। जसमध्ये २२ हजार ८०० नदीको १० मिटर नजिकभित्र बसेका छन्। बाढीग्रस्त क्षेत्रहरुमा बस्ने जनसंख्या सन् २०१५ र २०३० का बीचमा १७ हजार ९०० (६ प्रतिशत)ले बढ्ने अनुमान गरिएको छ।
अध्ययनकर्ताहरुले कुल भवन फुटप्रिन्ट र जनसंख्या वृद्धिको अनुमान अत्यधिक अनिश्चित रहेको बताएका छन्। जोखिमको राम्रोसँग मूल्यांकन गर्न उनीहरुले थप सटीक भवन डाटाबेसको आवश्यकतामा जोड दिन्छन्।
अनुसन्धान टोलीले निष्कर्ष छ, ‘समग्रमा हाम्रा नतिजाहरुले हिमाली क्याचमेन्टमा नदीहरु र हिमताल विस्फोटबाट हुने बाढीको बढ्दो जोखिमलाई उजागर गर्छन् र जोखिम मूल्यांकनमा प्रयोग गर्नुअघि खुला डाटासेटहरु प्रमाणित गर्ने महत्वलाई जोड दिन्छन्।’ –एजेन्सी
