काठमाडौं । अमेरिकी नौसेनाले विश्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण समुद्रीमार्ग होर्मुज स्ट्रेटमा इरानले बिछ्याएको बारुदी सुरुङ हटाउन थालेको छ।
दुई अमेरिकी डेस्ट्रोयर यूएसएस फ्र्यांक ई पिटरसन र यूएसएस माइकल मर्फीले अप्रिल ११ मा होर्मुज पार गरे र बारुदी सुरुङ हटाउने तयारी सुरु गरे। तर, यो सुरुङ हटाउने काम सजिलो छैन। यो अत्यन्तै खतरनाक छ र उन्नत प्रविधि चाहिन्छ।
समुद्रमा बारुदी सुरुङ के हो ?
समुद्रमा दुई मुख्य प्रकारका बारुदी सुरुङहरु छन्। एउटा मुर्ड माइनहरु हुन्। जुन तार वा केबलद्वारा समुद्रको सतहमा जोडिएका हुन्छन् र पानीको सतह नजिकै फसेका हुन्छन्। अर्को तल्लो सुरुङहरु हुन्। जुन तल हुन्छन् र जहाजको चुम्बकीय क्षेत्र, ध्वनि वा पानीको चापले विस्फोट हुन्छन्। तिनीहरुलाई हटाउन दुई विधिहरु प्रयोग गरेर गरिन्छ।
पहिलो मेकानिकल स्विपिङ हो। अर्थात् काटेर हटाउने हो। यसमा माइनस्विपर जहाजहरुले खानीको टेथर काट्ने विशेष तार वा केबलहरु तान्छन्। एकपटक काटिएपछि खानी सतहमा तैरिन्छ र त्यसपछि गोली चलाएर वा सानो विस्फोटक प्रयोग गरेर सुरक्षित रुपमा विस्फोट गरिन्छ।
दोस्रो विधि भनेको प्रभाव स्विपिङ हो। यस विधिमा जहाज वा ड्रोनहरुले वास्तविक जहाजको जस्तै चुम्बकीय, ध्वनि वा दबाब तरंगहरु उत्पन्न गर्ने विशेष उपकरणहरु तान्छन्। यसले खानीलाई विश्वास गराउँछ कि जहाज नजिक आउँदैछ र आफैँलाई विस्फोट गर्छ। यो विधि सुरक्षित छ। किनकि वास्तविक जहाज टाढा रहन्छ।
सम्पूर्ण प्रक्रियाले उच्च रिजोल्युसन सोनार प्रयोग गरिन्छ। जसले समुद्री सतहको छविहरु सिर्जना गर्दछ। अपरेटरहरुले गोलाकार वा तारहरुजस्ता असामान्य वस्तुहरु खोज्छन्। त्यसपछि रिमोट–नियन्त्रित पानीमुनि ड्रोन वा रोबोटहरुले खानी पुष्टि गर्छन् र यसलाई नष्ट गर्छन्।
आजको माइनस्विपिङ पूर्णतया विज्ञानमा आधारित छ। माइनस्विपर जहाजहरु काठ वा फाइबरग्लासबाट बनेका छन्। ता कि तिनीहरुको चुम्बकीय क्षेत्र धेरै कम हो र खानी आफैँ विस्फोट हुँदैन। अमेरिकासँग लिटोरल कम्ब्याट जहाजहरु (एलसीएस)हरु छन्। जसले मानवरहित सतह सवारीसाधनहरु तान्छ।
यी एएन÷एक्यूएस–२० सोनारले सुसज्जित छन्। जसले साइड–स्क्यान र भोल्युम खोज गर्दछ। एमएच–६०एस सीहकजस्ता हेलिकप्टरहरुले लेजर प्रणालीहरु प्रयोग गरेर खानीहरु पत्ता लगाउँछन् र आर्चरफिस भनिने प्रणाली प्रयोग गरेर तिनीहरुलाई नष्ट गर्छन्। नाइफफिस यूयूभीजस्ता पानीमुनि ड्रोनहरुले तल गाडिएका खानीहरु पत्ता लगाउँछन् र विस्फोटक पदार्थहरु प्रयोग गरेर विस्फोट गर्छन्।
यो वैज्ञानिक प्रक्रिया सोनार ध्वनि तरंगहरु, चुम्बकीय सिमुलेसन र रिमोट विस्फोटनमा निर्भर गर्दछ। विगतमा एमए–५३ई सी ड्रयागन हेलिकप्टरहरु प्रयोग गरिन्थ्यो। तर, तिनीहरु अब रिटायर्ड भइसकेका छन्। सम्पूर्ण प्रक्रिया धेरै ढिलो छ। किनकि प्रत्येक खानी पत्ता लगाउन, पहिचान गर्न र नष्ट गर्न घन्टौँ लाग्न सक्छ।
जमिनमा ल्यान्डमाइन हटाउने काम कसरी गरिन्छ ?
ल्यान्डमाइन हटाउने काम अझ गाह्रो र खतरनाक छ। किनकि खानीहरु साना, लुकेका र विभिन्न प्रकारका हुन्छन्। सबैभन्दा सामान्य विधि म्यानुअल डिमाइनिङ हो। प्रशिक्षित डिमाइनरहरुले धातु डिटेक्टरहरु प्रयोग गरेर खानीहरु पत्ता लगाउँछन्। त्यसपछि तिनीहरुलाई सावधानीपूर्वक खन्छन् वा नियन्त्रित विस्फोटले उडाउँछन्।
धातु डिटेक्टरहरुले धातु पत्ता लगाउँछन्। जब कि प्रोबहरुले जमिनको जाँच गर्छन्। यान्त्रिक विधिहरुले माइन फ्लेल, रोलर वा एक्साभेटरजस्ता विशेष मेसिनहरु प्रयोग गर्छन्। जसले हथौडाले वा जमिनमा थिचेर खानीहरु विस्फोट गर्छन्। केही क्षेत्रहरुमा कुकुर वा मुसाले सुँघेर खानीहरु पत्ता लगाउँछन्।
आधुनिक समयमा सुरक्षित दूरीबाट सञ्चालन हुने साना रोबोट र ड्रोनहरुको प्रयोग पनि बढ्दै गएको छ। जमिनमा प्रक्रिया धेरै सावधानीपूर्वक गरिन्छ। किनकि एउटा गल्ती घातक हुन सक्छ। पहिले क्षेत्रको सर्वेक्षण गरिन्छ र त्यसपछि स्ट्रिप–स्ट्रिप खाली गरिन्छ।
अमेरिकाले हर्मुजमा बारुदी सुरुङ कसरी हटाउनेछ?
अमेरिकाले अप्रिल २०२६ मा होर्मुजमा बारुदी सुरुङ हटाउने कार्य सुरु गर्यो। सुरुमा दुई डेस्ट्रोयरले क्षेत्र सुरक्षित गर्छन् र सोनारले स्क्यान गर्छन्। वास्तविक काम पानीमुनि ड्रोन, एलसीएस जहाजहरु र हेलिकप्टरहरुद्वारा गरिनेछ। यूएसएस क्यानबेरा, सान्ता बारबरा र तुल्साजस्ता एलसीएस जहाजहरु खानी काउन्टरमेजर प्याकेजहरुले सुसज्जित छन्।
यी मानवरहित प्रणालीहरुले सोनार प्रयोग गरेर बारुदी सुरुङ पत्ता लगाउँछन् र प्रभाव स्विपहरुसँग विस्फोट गर्छन्। पानीको गहिराइ, बलियो धारा र धमिलो पानीले होर्मुजमा महत्वपूर्ण चुनौतीहरु खडा गर्छ। अमेरिकाले सन् २०२५ मा बहराइनबाट आफ्ना पुराना एभेन्जर–क्लास माइनस्विपरहरु हटायो। त्यसैले अब मानवरहित प्रविधिमा बढी निर्भरता छ। सम्पूर्ण क्लियरेन्समा धेरै हप्ता लाग्न सक्छ। किनकि प्रत्येक सुरुङलाई व्यक्तिगत रुपमा ह्यान्डल गर्नुपर्छ। –एजेन्सी
