काठमाडौं । गत फेब्रुअरी २८ मा इरानमा अमेरिका र इजरायली आक्रमणपछि विश्वको सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा संकट भर्खरै सुरु भएको छ। न त अस्थायी युद्धविराम न त इरान युद्धको अन्त्यले विश्वव्यापी ऊर्जा संकट र मूल्यहरुलाई तुरुन्तै युद्धपूर्व स्तरमा फर्काउन सक्छ।
युद्धपूर्वको अवस्थाले त्यो समयलाई जनाउँछ जब सस्तो तेल र ग्यास प्रशस्त मात्रामा थियो। व्यवसायहरु फस्टाइरहेका थिए र मानिसहरुको आम्दानी तिनीहरुको आकार जस्तोसुकै भए पनि बढिरहेको थियो। अब, युद्धपूर्वको अवस्था पुनस्र्थापित गर्न गाह्रो बनाउने धेरै कारकहरु छन्।
तेलको अभाव भर्खरै सुरु
औसतमा फारसी खाडीबाट ट्यांकरलाई यसको खरिदकर्ताहरु अर्थात् आयातकर्ताहरुसम्म पुग्न लगभग एक देखि डेढ महिना लाग्छ। युद्ध ठीक डेढ महिनाअघि सुरु भएको थियो। यसको अर्थ यो हो कि विश्वले अब वास्तविक तेल अभावको सामना गर्नेछ। किनकि यस अवधिमा होर्मुज स्ट्रेट प्रभावकारी रुपमा बन्द गरिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका प्रमुख फातिह बिरोल भन्छन्, ‘अप्रिलमा स्थिति मार्चको तुलनामा धेरै खराब हुनेछ। सबैभन्दा आशावादी अनुमानअनुसार पनि घाटा दोब्बर हुनेछ। यसले महँगी र सुस्त आर्थिक वृद्धि निम्त्याउनेछ। स्थिति अझ खराब हुन सक्छ। धेरै देशहरुमा चाँडै नै ऊर्जा राशनिङ सुरु हुनेछ।’
युद्धका कारण तेलको मूल्य बढ्यो। जब कि युद्धअघि तेल ट्यांकरहरुले तेल बोकेका थिए। अब तेलको उपलब्धता घट्नेछ। यदि इरानले तुरुन्तै होर्मुज खोल्यो भने पनि मूल्यहरु युद्धपूर्वको स्तरमा फर्किने छैनन्। तेल संकटको नयाँ चरण भर्खरै सुरु भएको छ। आदर्श परिस्थितिमा पनि आपूर्ति पुनस्र्थापित हुन एक महिना वा डेढ महिना लाग्नेछ।
वास्तवमा अमेरिकी ऊर्जा विभागको तथ्यांक शाखा अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनको पछिल्लो रिपोर्टअनुसार सम्भवतः २०२६ को अन्त्यसम्म यो अभाव धेरै महिनासम्म महसुस हुनेछ। यद्यपि, तेलको मामला अलि सजिलो छ। यदि मध्यपूर्वमा दिगो शान्ति कायम भयो भने साउदी अरेबिया र यस क्षेत्रका अन्य देशहरुले द्रुत गतिमा उत्पादन बढाउन सक्छन्। तर ग्यासको अवस्था धेरै गम्भीर छ।
ग्यास संकट तेल संकटभन्दा धेरै गम्भीर
इरान युद्धअघि विश्व पाइपलाइनहरुमा आफ्नो निर्भरता कम गर्न द्रुत गतिमा एलएनजीमा फर्किरहेको थियो। रुसले युरोपलाई दबाब दिन पाइपलाइनहरुलाई उपकरणका रुपमा प्रयोग गर्यो। जसले गर्दा २०२२ को विश्वव्यापी ऊर्जा संकट निम्त्यायो। ग्यास कोइला भन्दा सस्तो र सफा हुँदै गइरहेको थियो र ऊर्जा खपतको यसको हिस्सा निरन्तर बढ्दै गइरहेको थियो। इरान युद्धले यो विकल्प कति जोखिमपूर्ण छ भनेर देखाएको छ।
युद्धअघि कतारले विश्वको एलएनजी आपूर्तिको २१ प्रतिशत वा कुल ग्यास बजारको लगभग १७ प्रतिशत ओगटेको थियो। यो यति ठूलो हिस्सा हो कि व्यावहारिक रुपमा कुनै विकल्प अवस्थित छैन। फतिह बिरोल भन्छन्, ‘युद्धले सम्पूर्ण ग्यास उद्योगको विश्वसनीयतालाई क्षति पुर्याएको छ। एलएनजीलाई भरपर्दो र सजिलै उपलब्ध विकल्पको रुपमा प्रस्तुत गरिएको थियो। तर विश्वले पहिले २०२२ मा रुसी ग्यास संकटको सामना गयोृ र अब कतारी ग्यास संकटमा छ।’
एलएनजी आपूर्तिमा द्रुत सुधार हुने सम्भावना कम छ। कतारबाट निर्यातका लागि कुनै वैकल्पिक समुद्री मार्ग छैन। जबकि होर्मुजलाई बाइपास गर्दै केही हदसम्म भूमि पाइपलाइनहरुमार्फत तेल निर्यात गर्न सकिन्छ। यसबाहेक भविष्य हाल अनिश्चित छ। जसले गर्दा ग्यासको मूल्य धेरै महिनासम्म उच्च रहनेछ।
कतारले नयाँ उत्पादन क्षमताको विकास रोकेको छ। युद्धले यसको अवस्थित पूर्वाधारको एक भागलाई पनि असर गरेको छ।
उत्पादन पुनर्स्थापित गर्न लामो समय लाग्ने
होर्मुज तेल ट्यांकर र ग्यास वाहकहरुको लागि खोल्नु एउटा मुद्दा हो। जब कि बमबारीबाट डेढ महिनामा क्षतिग्रस्त यस क्षेत्रका कारखानाहरुमा उत्पादन पुनस्र्थापित गर्नु अर्को मुद्दा हो।
अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीको तथ्यांकअनुसार युद्धको समयमा आक्रमणबाट मध्य पूर्वमा ४० भन्दा बढी तेल र ग्यास प्लान्टहरु क्षतिग्रस्त भएका छन्। कतारको रास लाफान ग्यास क्षेत्रले सबैभन्दा बढी क्षति भोगेको छ। इरानी मिसाइलहरुले विश्वको सबैभन्दा ठूलो ग्यास तरलीकरण प्लान्टको क्षमताको १७ प्रतिशत नष्ट गरे।
कतारी अधिकारीहरुका अनुसार यस प्रकारको उपकरण विशेष रुपमा निर्मित छ र यसको कुनै प्रतिस्थापन छैन। त्यसकारण मर्मत गर्न ३ देखि ५ वर्षसम्म महिना होइन वर्षौं लाग्नेछ।
अन्य देशहरुमा पनि यस्तै समस्याहरु छन्। इरानी ड्रोनहरुले संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत र इराकमा रिफाइनरीहरु, तेल क्षेत्रहरु र अन्य ऊर्जा प्रतिष्ठानहरुलाई लक्षित गरेका छन्। मर्मत गर्न महिनौँ लाग्नेछ र अर्बौं डलर खर्च हुनेछ। युद्धअघि यो कोष विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति बढाउन विनियोजन गरिएको थियो तर अब यो मर्मतमा खर्च गरिनेछ।
संकटको सामना गरिरहेका सरकारहरु
युद्धअघि खाडी देशहरुले बढ्दो जनसंख्या र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रको आवश्यकताहरु पूरा गर्न आफ्नो उत्पादन बढाउने योजना बनाएका थिए। उपभोक्ता देशहरुले प्रचुर मात्रामा तेल र ग्यास आपूर्ति बढेको अपेक्षा गरेका थिए। तर, अब साउदी अरेबिया, यूएई, इरान, कतार र अन्यहरुले आफ्नो स्रोतहरु विकासमा मात्र नभएर अघिल्लो उत्पादन स्तर पुनस्र्थापित गर्न र भविष्यका आक्रमणहरु विरुद्ध रक्षा क्षमताहरु बलियो बनाउन खर्च गर्न बाध्य हुनेछन्।
उपभोक्ताहरु महँगो ऊर्जाका लागि तिर्न बाध्य हुनेछन्। यसका साथै आणविक, सौर्य, हावा, ब्याट्री र कोइलाजस्ता विकल्पहरुमा गरिएको लगानीका लागि र उद्योगहरुलाई दिइने अनुदानका लागि मानिसहरुले पनि बढी तिर्नुपर्नेछ।
कोभिड र रुस–युक्रेन युद्धका कारण उत्पन्न अघिल्ला दुई संकटहरुभन्दा फरक यसपटक प्रभावित देशहरुसँग बढी ऋण लिने क्षमता कम छ। सरकारहरुले उच्च महँगी, उच्च सार्वजनिक ऋण र उच्च बजेट घाटाजस्ता दोहोरो समस्याको सामना गरिरहेका छन्। ढिलो आर्थिक वृद्धिले सरकारी कर आम्दानी घटाउँछ र आर्थिक सहयोगको दायरा सीमित गर्दछ। उच्च महँगीले ब्याजदर कटौतीलाई रोक्छ। यसबाहेक रणनीतिक तेल भण्डारको शोषणले भविष्यका स्रोतहरु पहिले नै समाप्त भइसकेका छन्।
रणनीतिक भण्डारहरु पुनःपूर्ति गर्नु महत्वपूर्ण
तेल अभावलाई सम्बोधन गर्न पश्चिमी देशहरुले आफ्नो रणनीतिक भण्डारबाट ४० करोड ब्यारेल तेल छोड्ने निर्णय गरेका छन्। युद्धका कारण मध्यपूर्वबाट दैनिक १०० देखि १२ करोड ब्यारेल तेल बजारमा पुग्न सकेको छैन। रणनीतिक भण्डारहरुले क्षतिपूर्ति गर्न दैनिक ३०० मिलियन देखि ४० करोड ब्यारेल तेल छोड्छन्। यी उपायहरु ४–५ महिनाका लागि पर्याप्त छन्। तर, त्यसपछि यी भण्डारहरु पुनःपूर्ति गर्नुपर्नेछ।
डोनाल्ड ट्रम्पले रुस–युक्रेन युद्धपछि अमेरिकाको केही भण्डार बेचेकोमा तत्कालीन राष्ट्रपति जो बाइडेनलाई दोष लगाए। उनले क्षतिपूर्ति दिने वाचा गरे तर अहिलेसम्म त्यसो गरेका छैनन्। अब भण्डारहरु खतरनाक स्तरमा घट्नेछन्। यसको अर्थ कानुनी र सुरक्षा कारणहरुले गर्दा देशहरुले तेलको मूल्यलाई ध्यान नदिई रणनीतिक तेल भण्डारहरु क्रमशः पुनःपूर्ति गर्न बाध्य हुनेछन्।
रणनीतिक भण्डारहरु पुनःपूर्ति गर्नाले तेलको मूल्य बढ्नेछ र संकट लम्बिनेछ।
नयाँ युद्धको जोखिम
ऊर्जाको भरपर्दो स्रोतको रुपमा मध्यपूर्वको छवि वर्षौंदेखि कलंकित भएको छ। युद्ध अझै समाप्त भएको छैन र क्षेत्रमा तनाव कायम छ। यो द्वन्द्वले जोखिम बढाएको छ। बीमा र यातायात लागत बढाएको छ। यी खर्चहरुले लामो समयसम्म सायद स्थायी रुपमा ऊर्जाको मूल्यहरु माथि राख्नेछ।
अमेरिकी ऊर्जा विभागले तेलको मूल्यमा स्थायी जोखिम प्रिमियम समावेश गर्ने घोषणा गरेको छ। यो समस्या होर्मुजमा सीमित छैन। लाल सागर पनि खतरामा छ। यहाँ ड्रोन प्रयोग गर्ने र इरानद्वारा समर्थित समूहहरुले अन्य महत्वपूर्ण समुद्री मार्गहरुलाई लक्षित गर्न सक्छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका प्रमुख भन्छन्, ‘विश्वले यस परिस्थितिमा धेरै शान्त प्रतिक्रिया जनाएको छ।’
सन् १९७० को दशकको तेल संकटले महँगी, जीवनस्तरमा गिरावट र राजनीतिक अशान्ति निम्त्यायो। यसपटक अवस्था अझ खराब हुन सक्छ। फातिह बिरोल भन्छन्, ‘अहिलेसम्म, एशिया सबैभन्दा बढी प्रभावित भएको छ। तर, यो संकट युरोप र अन्य क्षेत्रहरुमा पनि पुग्नेछ।
बिरोलले चेतावनी दिँदै भने, ‘हामी इतिहासको सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा संकटमा प्रवेश गरिरहेका छौं।’ –बीबीसीबाट भावानुवादित
