काठमाडौं । विश्वकै सबैभन्दा धनीव्यक्ति एलन मस्कले हालै ‘स्पेस–बेस्ड सोलार जियोइन्जिनियरिङ’ को एक अवधारणा अघि सारेका छन्। यसमा एआईबाट नियन्त्रित हजारौँ परावर्तक उपग्रह अन्तरिक्षमा राखेर पृथ्वीमा पर्ने घामको ताप अलि कम गर्ने र बढ्दो तापक्रम घटाउने कुरा गरिएको छ।
मस्कको प्रस्तावः एआई उपग्रहको ‘स्वार्म’
मस्कको योजनाअनुसार अन्तरिक्षमा अति पातला र ऐना जस्तै काम गर्ने संरचना भएका उपग्रहहरुको एउटा ठूलो सञ्जाल निर्माण गरिनेछ।
स्थानः यी उपग्रहहरुलाई पृथ्वी र सूर्यको बीचमा पर्ने ‘एल१ ल्याग्रेन्ज पोइन्ट’ मा राखिनेछ।
एआई नियन्त्रणः एआईले वास्तविक समयमा मौसम, क्षेत्रीय तातो लहर र जलवायु परिवर्तनको अवस्था हेरेर यी उपग्रहहरुको दिशा मिलाउनेछ ताकि पृथ्वीमा आउने सौर्य ऊर्जाको केही अंश फिर्ता पठाउन सकियोस्।
वैज्ञानिक आधार र सम्भावना
वैज्ञानिक मोडेलहरुका अनुसार यदि पृथ्वीमा आउने घामको तापलाई मात्र १.७ प्रतिशतले घटाउन सकियो भने कार्बन उत्सर्जनका कारण बढेको धेरैजसो तापक्रमलाई सन्तुलनमा ल्याउन सकिन्छ।
स्केलेबिलिटीः मस्कको कम्पनी ‘स्पेस–एक्स’ सँग स्टारलिंकजस्ता हजारौँ उपग्रह प्रक्षेपण गर्ने क्षमता भएकाले यो योजना प्राविधिक रुपमा असम्भव भने देखिँदैन। तर, लाखौँ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ढाक्ने गरी छाया बनाउनु एक विशाल ‘मेगा–प्रोजेक्ट’ हुनेछ।
गम्भीर जोखिम र नैतिक प्रश्नहरु
यस प्रविधिका फाइदाभन्दा बढी जोखिम र भू–राजनीतिक चुनौतीहरु छन्।
टर्मिनेसन शकः यदि कुनै युद्ध वा दुर्घटनाका कारण यो प्रणाली अचानक बन्द भयो भने पृथ्वी झनै तीव्र गतिमा तात्ने खतरा हुन्छ।
क्षेत्रीय असमानताः विश्वव्यापी रुपमा तापक्रम घटे पनि यसले मनसुन, वर्षाको चक्र र कृषि उत्पादनमा क्षेत्र अनुसार फरक असर पार्न सक्छ। कुनै देशलाई फाइदा हुँदा अर्को देशमा अनिकाल पर्न सक्छ।
शक्ति र नियन्त्रणः ‘पृथ्वीको घाम कति घटाउने वा बढाउने’ भन्ने साँचो एउटा अर्बपति वा सीमित शक्तिशाली देशहरूको हातमा हुनु अत्यन्तै खतरनाक मानिन्छ।
धेरै वैज्ञानिकहरू यसलाई ‘अन्तिम विकल्प’ का रुपमा हेर्छन्। मुख्य चिन्ता यो छ कि यस्ता ‘कुल ग्याजेट’ को चर्चाले मानिसहरुको ध्यान खनिज इन्धन (फोसिल फ्युल) कटौती र वास्तविक ऊर्जा रुपान्तरणबाट अन्यत्र मोडिदिन सक्छ। यो ‘नेटफ्लिक्स’ को साइ–फाई फिल्म जस्तो सुनिए पनि, यसले निम्त्याउने जलवायु राजनीति झनै जटिल हुन सक्छ।
