काठमाडौं । बाढी र हिमनदी ताल फुट्ने जोखिममा रहेका हिमाली क्षेत्रहरुमा घर, होटल र सडकहरु द्रुत गतिमा निर्माण भइरहेका छन्।
एक नयाँ अध्ययनअनुसार नेपाल, दक्षिणपूर्वी तिब्बत र भारतको उत्तराखण्डका केही भागमा लगभग ३ लाख मानिसहरु प्राकृतिक प्रकोपको जोखिममा रहेका क्षेत्रहरुमा बस्छन्। सन् २०१६ र २०२३ को बीचमा यी क्षेत्रमा निर्माण लगभग ४५ प्रतिशतले बढेको छ। यसबीच हिमनदी तालहरुबाट बाढीको जोखिममा रहेका क्षेत्रहरुमा निर्माण लगभग ७८ प्रतिशतले बढेको छ।
साइन्टिफिक रिपोट्र्स जर्नलमा प्रकाशित यो अध्ययन बेलायत, नेपाल र भारतका नौ अनुसन्धानकर्ताहरुद्वारा गरिएको थियो। उनीहरुले हिमाली नदीहरुको ५० किलोमिटर भित्रका क्षेत्रहरु र लगभग १ हजार ३६० हिमनदी तालहरुको वरपरका क्षेत्रहरुको जाँच गरे। अनुसन्धानकर्ताहरुले जोखिममा रहेका मानिसहरुको संख्या अझ बढी हुन सक्ने बताएका छन्। किनकि अध्ययनमा वरपरका सबै क्षेत्र समावेश गरिएको थिएन।
नदी किनारमा धमाधम बन्दै घर र होटल
अध्ययनअनुसार धेरै हिमाली क्षेत्रमा पर्यटनका लागि होटल, सडक र अन्य भवनहरु द्रुत गतिमा निर्माण भइरहेका छन्। नेपालको पोखरा सहर यसको एक प्रमुख उदाहरण हो। यो सहर पर्यटकहरुमाझ लोकप्रिय छ। विगत ३० वर्षमा पर्यटकको संख्या बढेको छ र भवनहरुको संख्या पनि बढेको छ।
सेती गण्डकी नदी पोखरा भएर बग्छ। सहरका मेयर धनराज आचार्यका अनुसार केही पुराना भवनहरु नदीबाट केवल ५ मिटर टाढा छन्। नयाँ नियमहरु अनुसार भवनहरु नदीबाट सुरक्षित दूरीमा निर्माण गर्नुपर्छ। यद्यपि, पुराना भवनहरु हटाउन सजिलो छैन।
नेपालको अन्नपूर्ण क्षेत्रमा नदी किनारमा होटल र घरहरु पनि निर्माण गरिएका छन्। हालैका बाढी र पहिरोले यहाँ क्षति पुर्याएको छ। यी घटनाहरुले पर्यटनलाई पनि असर पारेको छ।
हिमनदी ताल फुटेमा बाढी आउन सक्छ
हिमनदीहरु असंख्य हिमनदी तालहरुको घर हुन्। हिमनदीहरु पहाडहरुमा जमेको बरफको ठूलो समूह हुन्। बढ्दो तापक्रमले यो बरफ द्रुत गतिमा पग्लिरहेको छ। यसले तालहरुमा पानी बढिरहेको छ। यदि तालको किनार फुट्यो भने पानी द्रुत गतिमा तलतिर बग्न सक्छ। घर, सडक र पुलहरु बगाएर यसको बाटोमा बगाउन सक्छ।
सन् १९४० देखि नेपालमा हिमनदी ताल विस्फोटनबाट हुने बाढीका लगभग ३० घटनाहरु रेकर्ड गरिएका छन्। यसबाहेक पहाडहरुमा भारी वर्षाले लेदो र ढुंगाहरु खस्न सक्छ। जसले पहाड मुनि रहेका गाउँहरु र सहरहरुलाई क्षति पुर्याउँछ।
बढ्दो तापक्रमले पनि बढ्दै जोखिम
वैज्ञानिकहरुका अनुसार हिमालीमा तापक्रम वृद्धिको दर विश्वव्यापी औसतभन्दा लगभग दोब्बर छ। यसले हिमनदी र पहाडी हिउँ द्रुत गतिमा पग्लिरहेको छ। यसले पहाडको माटोलाई कमजोर बनाउन सक्छ। भूकम्पले पहाडहरुबाट हिलो र चट्टानहरु चिप्लिने जोखिम पनि बढाउँछ। यसले नदीको किनारमा अवस्थित क्षेत्रहरुमा बाढी र पहिरोको जोखिम बढाउन सक्छ।
विज्ञहरुका अनुसार धेरै ठाउँमा नदी किनारमा निर्माण गर्न निषेध गर्ने नियमहरु छन्। तर, ती राम्ररी पालना गरिएका छैनन्। नेपालमा केही बाढी–प्रवण नदी किनारका क्षेत्रहरुमा निर्माण प्रतिबन्ध लगाउने तयारी भइरहेको छ।
यसैबीच अक्टोबर १२ मा, उत्तराखण्ड सरकारले बाढी मैदानहरुमा निर्माण र भूमि प्रयोगलाई नियन्त्रण गर्ने नयाँ नियमहरु अनुमोदन गर्यो। यी मानिसहरु, घरहरु र आवश्यक सुविधाहरुमा बाढीको क्षतिलाई कम गर्नका लागि हुन्।
विज्ञहरुका अनुसार हिमाली क्षेत्रहरुमा घर, होटल र सडकहरु निर्माण गर्नु अघि यसमा समावेश जोखिमहरु बुझ्नु महत्वपूर्ण छ। नदी र हिमनदी तालहरु नजिक अनियोजित निर्माणले बाढीको समयमा बढी क्षति पुर्याउन सक्छ। त्यस कारण नियमहरु स्थापित गर्नु मात्र आवश्यक छैन। तर, तिनीहरुलाई लागू गर्नु पनि आवश्यक छ।
