काठमाडौं । इरानी ड्रोन र मिसाइल आक्रमणपछि कतार इनर्जीले मार्च २ देखि आफ्नो रास लाफान फ्यासिलिटी बन्द गरेको छ। यो फ्यासिलिटीले विश्वको लगभग ३३ प्रतिशत हेलियम उत्पादन गर्छ।
हेलियम उत्पादन प्रत्येक महिना लगभग ५.२ मिलियन घनमिटर हेलियम रोकिएको छ। हेलियम एउटा महत्वपूर्ण ग्यास हो। जसले एमआरआई मेसिनहरुलाई चिसो पार्छ। सेमिकन्डक्टर चिप निर्माणका लागि हावा शुद्ध गर्छ र रकेट इन्धनमा दबाब कायम राख्छ।
यो बन्दले दक्षिण कोरिया र ताइवानका चिप निर्माताहरुलाई दुई हप्ता भित्र बन्द हुने अवस्थामा पुर्याएको छ। अस्पतालहरुमा रहेका एमआरआई स्क्यानरहरु बन्द हुने जोखिममा छन्। विज्ञहरु भन्छन्, ‘यदि बन्द ६०–९० दिनसम्म रह्यो भने मूल्यहरु अझ बढेर जान सक्छन्। यो संकटले विश्व हेलियमका लागि केही देशहरुमा कति धेरै निर्भर छ भनेर प्रकाश पार्छ।’
कतारको रास लाफान फ्यासिलिटी किन बन्द ?
इरान–अमेरिका–इजरायल युद्धको समयमा इरानले कतार नजिकका क्षेत्रहरुमा ड्रोन र मिसाइल आक्रमणहरु सुरु गर्यो। खतराका कारण कतार इनर्जीले रास लाफान फ्यासिलिटी बन्द गर्नुपर्यो। यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो हेलियम उत्पादन केन्द्र हो। कतार विश्वको दोस्रो ठूलो हेलियम उत्पादक देश हो।
कतार अमेरिका, रुस र अल्जेरियापछि सबैभन्दा ठूलो उत्पादक देश हो। प्राकृतिक ग्याससँगै यस सुविधाबाट हेलियम निकालिन्छ। त्यसपछि यसलाई छुट्याएर प्याकेज गरिन्छ। आक्रमणको डरले सुविधा बन्द हुँदा विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखला पूर्ण रुपमा अवरुद्ध भएको छ।
हेलियम कहाँ चाहिन्छ ?
हेलियम धेरै हल्का र चिसो ग्यास हो। एमआरआई मेसिनहरुमा सुपरकन्डक्टर म्याग्नेटहरुलाई माइनस २६९ डिग्री सेल्सियसमा चिसो राख्न हेलियम प्रयोग गरिन्छ। यदि हेलियम सकियो भने एमआरआई स्क्यानरहरुले काम गर्दैनन्। अस्पतालहरुमा बिरामीहरुको मस्तिष्क, मेरुदण्ड र मुटुको परीक्षणमा बाधा पुग्न सक्छ।
सेमिकन्डक्टर कारखानाहरुमा चिप निर्माणका क्रममा हेलियमले हावा शुद्ध गर्छ। जसले गर्दा प्रक्रिया प्रदूषण बिना चल्न सक्छ। यदि आपूर्ति अवरुद्ध भयो भने सामसुङ र टीएसएमसीजस्ता प्रमुख दक्षिण कोरियाली र ताइवानी कम्पनीहरु बन्द हुन सक्छन्। यसले मोबाइल फोन, कम्प्युटर, कार र इलेक्ट्रोनिक्सको मूल्य बढाउन सक्छ। हेलियमले रकेट र अन्तरिक्ष अभियानहरुमा इन्धनको दबाब पनि राख्छ।
मूल्य किन दोब्बर भयो ?
हेलियम आपूर्तिमा आएको रोकले स्पट बजारमा पहिले नै मूल्य दोब्बर भइसकेको छ। पहिले एक घन मिटरको मूल्य १०–१५ डलर थियो। तर, अहिले यो दोब्बरले बढेर २५–३० डलर पुगेको छ। विज्ञहरुको अनुमान छ कि यदि बन्द ६०–९० दिनसम्म रह्यो भने मूल्य ५०–१०० डलर पुग्न सक्छ।
विश्वका संयुक्त राज्य अमेरिका, कतार, रुस र अल्जेरियाले मात्र हेलियम उत्पादन गर्छन्। यीमध्ये कतारको महत्वपूर्ण हिस्सा छ। अमेरिकाले पनि आफ्नो उत्पादन बढाउने प्रयास गरिरहेको छ। तर, यो यति चाँडै सम्भव हुने छैन। रुस र अल्जेरिया पनि युद्ध र प्रतिबन्धबाट प्रभावित छन्। त्यसैले विश्वव्यापी हेलियम अभाव धेरै गम्भीर भएको छ।
भारतमा यसको कस्तो प्रभाव पर्छ ?
भारतमा एमआरआई मेसिनहरु, सेमिकन्डक्टर उद्योग र अन्तरिक्ष मिसनहरु हेलियममा निर्भर छन्। यदि आपूर्ति लामो समयसम्म अवरुद्ध भयो भने अस्पतालहरुमा एमआरआई परीक्षणहरु महँगो र कठिन हुनेछन्। चिप निर्माताहरु र मोबाइल–कम्प्युटरको मूल्य बढ्न सक्छ। इसरोको रकेट प्रक्षेपण पनि प्रभावित हुन सक्छ। भारत सरकारले अब वैकल्पिक स्रोतहरु खोजिरहेको छ र यसको स्टक बढाउने प्रयास गरिरहेको छ। यदि संकट बढ्यो भने भारतले पनि महँगो हेलियम किन्नुपर्नेछ।
युद्धको लुकेको खतरा
इरान युद्ध अब तेल र क्षेप्यास्त्रहरुमा मात्र सीमित छैन। यसले अब हेलियमजस्ता आवश्यक वस्तुहरुको आपूर्तिलाई असर गरिरहेको छ। कतारको रास लाफान बन्दरगाह बन्द हुनु विश्वव्यापी अर्थतन्त्रका लागि ठूलो धक्का हो। जसले अर्धचालक, चिकित्सा र अन्तरिक्ष उद्योगहरुलाई असर गरिरहेको छ। यसले देखाउँछ कि विश्व केही देशहरुमा कति धेरै निर्भर छ। यदि युद्ध लामो समयसम्म जारी रह्यो भने हेलियमको अभाव र महँगी एउटा प्रमुख समस्या बन्न सक्छ। –एजेन्सी
