काठमाडौं । बेला–बेलामा मानिसहरुले आलुलाई तरकारीसँग मिसाउँछन्। मानौँ तिनीहरुको कुनै पहिचान छैन।
वास्तवमा यो आलुको पहिचान हो। तिनीहरुलाई उमालेर खानुहोस्, चोखा बनाउनुहोस् वा तरकारीका रुपमा खानुहोस्। तर के तपाइँलाई थाहा छ आलु वा गोलभेडा पहिले आयो ? आलु गोलभेडाको वंशज भए पनि कथा धेरै रोचक छ।
एउटा नयाँ वैज्ञानिक अध्ययनले खुलासा गरेको छ कि लगभग ९० लाख वर्षपहिले गोलभेडाजस्तो बिरुवा र अर्को प्राचीन बिरुवाबीचको हाइब्रिडाइजेसन भएको थियो। त्यसबाट आलुको जन्म भयो। यो हाइब्रिडले आलुलाई आज हामीले खाने कन्द (ट्युबर)हरु बनाउने क्षमता दियो।
यो आकर्षक खोज हालै सेल जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो। अध्ययनका प्रमुख अनुसन्धानकर्ता चिनियाँ कृषि विज्ञान प्रतिष्ठानका जीनोम जीवविज्ञानी सानवेन हुआङले गोलभेडा आलुको आमा भएको बताए। यो प्राचीन हाइब्रिडले आलुलाई नयाँ ठाउँहरु र कठोर हावापानीमा फैलिने क्षमता दियो।
आलुको उत्पत्तिको रहस्य कसरी समाधान भयो ?
आलु (सोलानम ट्युबेरोसम) संसारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण बालीहरुमध्ये एउटा हो। एन्डिज पर्वतमा हजारौँ जंगली र घरपालुवा आलु उमार्छन्। जुन रङ, आकार र स्वादमा फरक–फरक हुन्छन्। तर, आलुको ट्युबेरोसम कसरी बन्छ भन्ने कुरा एउटा प्रमुख रहस्य हो।
अघिल्ला अध्ययनहरुले देखाएका छन् कि गोलभेडा आलुको सबैभन्दा नजिकको जीवित नातेदार हो। अर्को समूह इट्युबेरोसमका बिरुवाहरु आलुसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छन् तर ट्युबेरोसम बनाउँदैनन्। यो रहस्य समाधान गर्न अनुसन्धानकर्ताहरुले ४४ जंगली आलु प्रजाति, तीन इट्युबेरोसम प्रजाति र १५ जंगली गोलभेडा प्रजातिहरुको जीनोमहरु क्रमबद्ध गरे। यो अहिलेसम्मको सबैभन्दा ठूलो अध्ययन हो।
सबै आलु प्रजातिको जीनोमहरुमा गोलभेडा र इट्युबेरोसम जीनको मिश्रण हुन्छ। यसले एक प्राचीन हाइब्रिडलाई संकेत गर्दछ। गोलभेडा र इट्युबेरोसमका पुर्खाहरु लगभग १ करोड ३० लाख वर्षपहिले फरक भए। यद्यपि, तिनीहरुबीचको हाइब्रिडाइजेसन ८–९ लाख वर्षपहिले भएको थियो। जसले नयाँ आलु वंश सिर्जना गर्यो।
ट्युबेरोसम गठनमा गोलभेडाको योगदान
ट्युबेरोसमहरु भूमिगत भागहरु हुन्। जसले पोषक तत्वहरु भण्डारण गर्छन्। तिनीहरुले आलुलाई कठोर हावापानीमा बाँच्न र बीउ बिना पुनरुत्पादन गर्न मद्दत गर्छन्।
गोलभेडाबाट जीन एसपी६एः यो कन्द गठनका लागि प्रमुख स्विच हो। जसले बिरुवालाई कहिले कन्क बनाउन सुरु गर्ने भनेर बताउँछ।
एट्युबरोसमबाट आयो जीन आईटी१ः यसले कन्दमा विकसित हुने भूमिगत डाँठहरुको वृद्धिलाई नियन्त्रण गर्दछ।
यी दुई जीनहरु मिल्दामात्र कन्द बन्न सक्छन्। हाइब्रिडाइजेसनले आलुलाई बढी आनुवंशिक शक्ति दियो। जसले गर्दा उनीहरुलाई नयाँ प्रजातिहरुमा द्रुत रूपमा विकसित हुन अनुमति दियो। हाइब्रिडाइजेसनपछि आलुका प्रजातिहरु गोलभेडाभन्दा २० प्रतिशत छिटो र एट्युबरोसमभन्दा ३६ प्रतिशत छिटो बढे। यो हाइब्रिडाइजेसन एन्डिज पर्वतहरुको द्रुत वृद्धिको समयमा भएको थियो। जसले आलुलाई नयाँ वातावरणमा फैलिन मद्दत गर्यो।
विज्ञहरु के भन्छन् ?
अर्कन्सास विश्वविद्यालयका विकासवादी जीवविज्ञानी जेरेमी ब्युलिउले यसलाई ‘बिरुवाहरुमा प्रमुख नवप्रवर्तनको सबैभन्दा व्यापक अध्ययनहरुमध्ये एक’ भने। केही वैज्ञानिकहरु विश्वास गर्छन् कि हाइब्रिडहरुले वास्तवमा कन्दहरु सिर्जना गरे। तर, विविधतामा तिनीहरुको पूर्ण योगदान अझै पनि प्रश्नमा छ।
भविष्यका लागि यसको अर्थ के हो ?
सानवेन हुआङ भन्छन्, ‘यो खोजले विशेष गरी बीउबाट उब्जाइएका नयाँ आलु प्रजातिहरु सिर्जना गर्न मद्दत गर्नेछ।’ वैज्ञानिकहरुले गोलभेडामा आलुको जीन घुसाउन सक्छन्। ता कि उनीहरु कन्द उत्पादक बनून्। यसले प्राचीन विकासवादी प्रक्रियालाई दोहोर्याउनेछ। अर्को पटक जब तपाइँ आलु खानुहुन्छ तबचाहे उमालेको होस्, भुटेको होस् वा फ्रेन्च फ्राइजसँग – गोलभेडालाई धन्यवाद दिन नबिर्सिनुहोस्। – एजेन्सीको सहयोगमा
