काठमाडौं । चीनले विश्वकै पहिलो दोहोरो टावरयुक्त सौर्य तापीय विद्युत् केन्द्र सञ्चालनमा ल्याएर नवीकरणीय ऊर्जाको क्षेत्रमा ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गरेको छ। यो परियोजना चीनको गान्सु प्रान्तको ग्वाजोउ काउन्टीस्थित गोबी मरुभूमिमा स्थापना गरिएको हो, जहाँ यसअघि जीवन सम्भव नदेखिएको मरुभूमि अहिले हरियालीतर्फ उन्मुख हुँदैछ।
यो केन्द्र चाइना थ्री गॉर्जेस कम्पनीले निर्माण गरेको हो। दुई सय मिटर अग्ला दुईवटा टावरबीच करिब एक किलोमिटर दूरीमा राखिएका २७ हजार हेलीओस्टाट ऐनाहरुले सूर्यको प्रकाश केन्द्रित गर्छन्। ती ऐनाहरुबाट प्राप्त तापक्रम करिब ५७० डिग्री सेल्सियस पुग्छ। जसले वाफ उत्पादन गरी टर्बाइन चलाएर बिजुली उत्पादन गर्छ।
ऊर्जा उत्पादनमा नयाँ प्रविधि र दक्षता
यो दोहोरो टावर प्रणालीले बिहानको घाम पूर्व टावरमा र दिउँसोको घाम पश्चिम टावरमा केन्द्रित गर्छ। यसरी दिनभर निरन्तर ऊर्जाको प्रवाह रहँदा विद्युत् उत्पादन क्षमता करिब २५ प्रतिशतले बढ्ने वैज्ञानिकहरुको दाबी छ। अझ विशेष कुरा यस प्रणालीले ऊष्मा भण्डारण गर्न सक्ने भएकाले साँझपख र बादल लागेको बेला पनि बिजुली उत्पादन जारी रहन्छ।
विश्वका धेरै देशहरुमा सौर्य ऊर्जाको अस्थिरता मुख्य चुनौती मानिँदै आएको अवस्थामा चीनको यो प्रविधिले समाधानको नयाँ बाटो देखाएको छ।
मरुभूमिमा हरियालीको चमत्कार
पहिले तातो बालुवा र सुख्खा हावाले भरिएको गोबी मरुभूमिमा अहिले हरियाली फैलिँदै गएको छ। सियान प्रविधि विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरुले गरेको अध्ययनअनुसार सौर्य प्यानलहरुले माटोको तापक्रम ३ देखि ५ डिग्रीले घटाउँछन् र वाष्पीकरण कम गर्छन्। यसका कारण माटोमा ६० प्रतिशतसम्म बढी चिस्यान रहन्छ र बिरुवाको वृद्धि सहज बन्छ।
अध्ययनले देखाएको छ, जहाँ सौर्य प्यानलहरु राखिएका छन् त्यहाँको जैविक विविधता बाहिरको भागभन्दा उल्लेखनीय रुपमा उच्च छ। यसरी सौर्य परियोजना मात्र ऊर्जाको स्रोत नभई पर्यावरण पुनर्जीवनको उत्प्रेरकसमेत बन्न पुगेको छ।
‘बालुवा र सौर्य’ मोडेलः चीनको दीर्घदृष्टि
चीनले यस अवधारणालाई ‘बालुवा–प्लस–सौर्य’ मोडेल नाम दिएको छ। यसअन्तर्गत मरुभूमि नियन्त्रण, हरियाली विस्तार र नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादन एकसाथ अघि बढाइन्छ। थ्री–नर्थ शेल्टरबेल्ट कार्यक्रम (ग्रेट ग्रिन वाल) अन्तर्गत चीनले २०२५ देखि २०३० सम्म २ सय ५३ गिगावाट क्षमताको सौर्य प्रणाली मरुभूमिमा स्थापनासँगै ६ लाख ७० हजार हेक्टर जमिन पुनःउत्पादन गर्ने लक्ष्य लिएको छ। यस क्रममा कुबुकी मरुभूमिजस्ता स्थानमा बिरुवा रोपण दर १५ प्रतिशतले बढेको प्रमाण पाइन्छ।
स्थानीय लाभः रोजगारी र स्थायित्व
यी परियोजनाले केवल ऊर्जा उत्पादन मात्र नभएर रोजगारी र आर्थिक पुनरुत्थान पनि ल्याएका छन्। स्थानीय बासिन्दा प्यानल मुनि सिँचाइ, बिरुवा हेरचाह र मर्मत कार्यमा संलग्न छन्। यसले वातावरणीय जिम्मेवारी र जीविकोपार्जनलाई एउटै मार्गमा ल्याएको छ।
अर्को फाइदा यसले लाखौँ टन कार्बन उत्सर्जन घटाउने अनुमान गरिएको छ। यसरी चीनले मरुभूमिमा हरियाली, रोजगारी र स्वच्छ ऊर्जा तीनै कुरा सँगै अघि बढाएको छ।
नेपालका लागि पाठ
नेपाल जस्तो भौगोलिक रुपमा विविध र जलविद्युत केन्द्रित देशका लागि चीनको यो मोडेल महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। नेपालमा पनि जलविद्युत् बाहेक सौर्य ऊर्जामा लगानी बढ्दैछ, तर यसको स्थायित्व र पर्यावरणीय प्रभावको मूल्याङ्कन अझै कमजोर छ।
चीनले देखाएको ‘ऊर्जा र वातावरण’ दृष्टिकोण नेपालका मरुभूमियुक्त क्षेत्र (जस्तै मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पो) वा सुक्खा मध्य–पश्चिम क्षेत्रका लागि नयाँ सम्भावना हुन सक्छ। यदि सरकारले दीर्घकालीन योजना र प्रविधिको संयोजन गर्न सके, नेपाल पनि ऊर्जा आत्मनिर्भरता र वातावरणीय पुनर्जीवन दुवै हासिल गर्न सक्छ।
गोबी मरुभूमिबाट सुरु भएको चीनको सौर्य क्रान्तिले विश्वलाई सन्देश दिएको छ। हरियाली र प्रविधिविरोधी मात्र नभएर पूरक हुन्। सौर्य प्यानलहरुले केवल बिजुली होइन, माटोको चिस्यान, बिरुवाको जीवन र मानव भविष्यको भरोसा पनि उत्पादन गर्छन्।
