काठमाडौं । चीन लामो समयदेखि तेल संकटको सामना गर्न तयार थियो। तर, इरान युद्धका कारण प्रमुख विश्वव्यापी ढुवानी मार्गमा अवरोध आउनुले अब यसको लचिलोपनको परीक्षण गरिरहेको छ।
इरानले होर्मुज स्ट्रेट पार गर्ने जहाजहरुमा आक्रमण गर्ने धम्की दिएकोले मध्यपूर्वबाट ऊर्जा आपूर्ति अवरुद्ध भएको छ। यो धम्की अमेरिका–इजरायली आक्रमणको प्रतिक्रियामा जारी गरिएको थियो। यो नाकाबन्दीले विश्वव्यापी तेल आपूर्ति संकट सिर्जना गरेको छ। जसले खाडीमा निर्भर एसियाली देशहरुलाई गम्भीर रुपमा असर गरिरहेको छ।
फिलिपिन्सले इन्धन बचत गर्न ४ दिनको कार्य हप्ता लागू गरेको छ र इन्डोनेसियाले आफ्नो सीमित भण्डारहरु चाँडै घट्नबाट रोक्नको लागि तरिकाहरु खोजिरहेको छ।
विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल खरिदकर्ता चीनले पनि यो दबाब महसुस गरिरहेको छ। तर, चीन आफ्ना छिमेकीहरुभन्दा राम्रो स्थितिमा छ। किनकि चीनले वर्षौंको नीतिमार्फत कुनै पनि सम्भावित ऊर्जा संकटका लागि आफूलाई तयार पारेको छ।
चीनको परीक्षणको घडी
फेब्रुअरीको अन्त्यमा अमेरिका र इजरायलले इरानमा आक्रमण सुरु गरेदेखि विश्वव्यापी अर्थतन्त्र अस्थिरताको अनुभव गरिरहेको छ। त्यसबेलादेखि तेलको मूल्य धेरै पटक बढेको छ। प्रतिब्यारेल लगभग १२० डलर पुगेको छ। यो ढुवानी र ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण र विश्वको सबैभन्दा व्यस्त तेल ढुवानी मार्ग होर्मुज स्ट्रेटको प्रभावकारी बन्दको कारणले हो।
अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासन (ईआईए) का अनुसार विश्वको लगभग २० प्रतिशत प्रतिदिन लगभग २० मिलियन ब्यारेल तेल यस जलमार्गबाट जान्छ। यस अभावका कारण धेरै देशहरुले खाडी बाहिर कच्चा तेलको वैकल्पिक आपूर्तिकर्ताहरु खोजिरहेका छन्। जब कि केहीले आफ्नै भण्डार प्रयोग गरिरहेका छन्।
धेरै बजार विश्लेषकहरुका अनुसार अमेरिकापछि विश्वको दोस्रो ठूलो तेल उपभोक्ता चीनले दैनिक लगभग १५ देखि १६ मिलियन ब्यारेल तेल प्रयोग गर्दछ। यो तेल मुख्यतया चीनको विशाल यातायात नेटवर्क– कार, ट्रक र हवाईजहाजका लागि प्रयोग गरिन्छ। यसको ठूलो हिस्सा विदेशबाट आउँछ।
ईआईएका अनुसार खाडी देशहरु चीनका लागि तेलको प्रमुख स्रोत हुन्। साउदी अरेबिया र इरानबाट आउने तेलले यसको कुल आयातको १० प्रतिशतभन्दा बढी ओगटेको छ। इरान र मध्यपूर्वबाट दक्षिण चीन सागर हुँदै आउने देशको अधिकांश आयातित कच्चा तेल विशेष गरी चीनको दक्षिणी भागमा कारखाना र यातायातका लागि इन्धनका रुपमा प्रयोग गरिन्छ। यद्यपि चीनको उत्तरी भाग मुख्यतया घरेलु उत्पादन र सबाट पाइपलाइन तेल आयातबाट सञ्चालित हुन्छ। यी मध्यपूर्व युद्धबाट प्रभावित भएका छैनन्।
धेरै एसियाली देशहरु खाडीको तेलमा निर्भर भए पनि रुसी तेलले चीनको कुल ऊर्जा आयातको लगभग ५ भाग ओगटेको छ। यसले अमेरिका र युरोपेली प्रतिबन्धहरुको बाबजुद रुसलाई चीनको सबैभन्दा ठूलो तेल आपूर्तिकर्ता बनाउँछ। कोइला पनि चीनको बिजुली उत्पादनको एउटा प्रमुख स्रोत हो। यो चीनमा प्रचुर मात्रामा उपलब्ध छ। चीन विश्वको सबैभन्दा ठूलो कोइला उत्पादक हो। जसले विश्वव्यापी उत्पादनको आधाभन्दा बढी ओगटेको छ।
चिनियाँ सरकारी मिडियाको अनुमानअनुसार तेल र ग्यासले चीनको कुल ऊर्जा मिश्रणको एक चौथाइभन्दा बढी ओगटेको छ। यसले युरोप र अमेरिकाभन्दा यी स्रोतहरुमा कम निर्भर बनाउँछ।
कठिन समयका लागि तयारी
स्याक्सो बैंकका कमोडिटी रणनीति प्रमुख ओले हान्सनका अनुसार चीनले वर्षौंदेखि कम कच्चा तेलको मूल्य र खाडी देशहरुबाट प्रशस्त आपूर्तिको फाइदा उठाउँदै विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल भण्डारहरुमध्ये एक निर्माण गरेको छ। चीनको भन्सार प्रशासनको तथ्यांकले जनवरी र फेब्रुअरीमा मात्र बेइजिङले गत वर्षको सोही अवधिको तुलनामा १६ प्रतिशत बढी कच्चा तेल खरिद गरेको देखाउँछ।
इरान चीनलाई सस्तो कच्चा तेलको प्रमुख आपूर्तिकर्ता रहेको छ। रिपोर्टहरुका अनुसार चीनले इरानको तेल निर्यातको ८० प्रतिशतभन्दा बढी किन्छ। इरान युद्ध सुरु भएपछिको जहाज ट्रयाकिङ तथ्यांकले संकेत गर्छ कि यो तेलको केही भाग अझै पनि चीनमा पुगिरहेको छ। यद्यपि विश्लेषकहरु चीनको कुल भण्डारको आकारमा फरक छन्।
व्यापार विश्लेषण समूह केप्लरका अनुसार दक्षिण चीन सागरमा ४ करोड ६० लाख ब्यारेलभन्दा बढी इरानी कच्चा तेल ट्यांकरमा भण्डारण गरिएको छ। जुन धेरै दिनको ऊर्जा बराबर हो।
हान्सनका अनुसार अनुमानले संकेत गर्छ कि चीनले लगभग ९० करोड ब्यारेलको भण्डार जम्मा गरेको छ। जुन लगभग ३ महिनाको आयात बराबर हो। कोलम्बिया विश्वविद्यालयको तथ्यांकलाई उद्धृत गर्दै चिनियाँ राज्य सञ्चारमाध्यमले चीनसँग लगभग १.४ अर्ब ब्यारेल पेट्रोल रहेको छ। ह्यान्सन भन्छन्, ‘चीनले दैनिक आयात गर्ने कति ऊर्जा तुरुन्तै प्रयोग भइरहेको छ र कति भण्डारण भइरहेको छ भन्ने कुरा स्पष्ट छैन। यद्यपि, यो ठूलो मात्रामा कुनै पनि अवरोधको अवस्थामा बलियो सुरक्षा जालका रुपमा काम गर्दछ।’
यसको भण्डारको बाबजुद बेइजिङले निकट भविष्यमा आपूर्ति व्यवस्थापनका बारेमा सावधानी अपनाउने संकेत दिएको छ। चिनियाँ अधिकारीहरुले घरेलु मूल्यहरु नियन्त्रणमा राख्न तेल रिफाइनरीहरुलाई इन्धन निर्यात तत्कालका लागि रोक्न निर्देशन दिएका छन्।
आत्मनिर्भरताका लागि चीनको प्रयास
चीन स्वच्छ ऊर्जामा विश्वव्यापी नेतृत्व गरिरहेको छ। चीनभरि हावा र सौर्य ऊर्जा परियोजनाहरु द्रुत रुपमा विकास गरिरहेको छ।
सन् २०२४ मा हावा, सौर्य र जलविद्युतले चीनको एक तिहाइभन्दा बढी बिजुली उत्पादन गर्यो। त्यसबेलादेखि चीनले आफ्नो नवीकरणीय ऊर्जा नेटवर्कलाई थप विस्तार गरेको छ र अनुमान गरिएको छ कि अहिले कुल स्थापित क्षमताको आधाभन्दा बढी स्वच्छ ऊर्जा स्रोतहरुबाट आउँछ। यो परिवर्तनले सन् २०२४ मा चीनको कुल ऊर्जा खपतमा कच्चा तेलको हिस्सा २० प्रतिशतमा घटाउनेछ।
अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार भविष्यमा तेलको मागमा उल्लेखनीय वृद्धि हुने सम्भावना कम छ। ऊर्जा अर्थशास्त्रका अनुसन्धानकर्ता रोजर फुकका अनुसार, नवीकरणीय ऊर्जामा चीनको महत्वाकांक्षी परिवर्तन वातावरणका लागिमात्र लाभदायक नभएर इरान द्वन्द्वजस्ता विश्वव्यापी जोखिमहरुबाट यसको अर्थतन्त्रलाई पनि अलग गर्न मद्दत गरेको छ। उनले भने, ‘केही हदसम्म चीन भाग्यशाली छ कि उसले २५ वर्ष पहिले नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी गर्न थालेको थियो र अहिले फाइदा उठाइरहेको छ।’
युनिभर्सिटी अफ टेक्नोलोजी सिड्नीका रोक शिले भने, ‘चीनमा बेचिने नयाँ कारहरुको कम्तिमा एक तिहाइ हिस्सा ओगट्ने विद्युतीय सवारीसाधनले पनि देशलाई तेलमा कम निर्भर हुन मद्दत गरेको छ।’
उनका अनुसार यसको अर्थ मध्यपूर्वमा तनाव बढ्दा चीनमा विद्युतीय सवारीसाधन चलाउने व्यक्ति पेट्रोलको मूल्यबाट त्यति प्रभावित हुँदैन। ‘तिनीहरुको यातायात लागत अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजारबाट अलग हुन्छ’, उनले भने।
यद्यपि, यसको अर्थ यो होइन कि चिनियाँ अर्थतन्त्र तेल आपूर्ति झट्काका लागि पूर्ण रुपमा सुरक्षित छ। ऊर्जा संकटको समयमा बढ्दो इन्धनको मूल्यले विद्युतीय कारहरुको चार्जिङ लागत पनि बढाउन सक्छ।
गत हप्ता सरकारी चाइना डेलीका अनुसार पेट्रोल र डिजेलको मूल्य क्रमशः ६९५ युआन र ६७० युआन प्रतिटनले बढेको छ। चिनियाँ कारखानाहरुका लागि बढ्दो तेलको मूल्यले यसको ठूलो पेट्रोकेमिकल उद्योगको लागत पनि बढाउन सक्छ। जसले प्लास्टिक, मल र अन्य रसायनहरु उत्पादन गर्दछ।
रोक शिका अनुसार विश्वको सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा आयातकर्ताका रुपमा युद्धका कारण अब प्रत्येक ब्यारेल तेलको मूल्य बढी हुनेछ। तर, चीनसँग यो अतिरिक्त लागत वहन गर्नुबाहेक अरु कुनै विकल्प हुने छैन। –बीबीसीबाट भावानुवादित
