काठमाडौं । भारतीय प्लेट हरेक वर्ष लगभग ५ सेन्टिमिटरको दरले तिब्बततिर सर्दैछ। यसले भारतीय र युरेसियन प्लेटहरुबीच निरन्तर टक्कर भइरहेको छ। यो टक्करले हिमालय मुनिका चट्टानहरुमा दबाब सिर्जना गरिरहेको छ। जसले गर्दा हिमालय र वरपरका क्षेत्रहरुमा भूकम्पको जोखिम बढेको छ।
हैदराबादको राष्ट्रिय भूभौतिक अनुसन्धान संस्थान (एनजीआरआई) का वैज्ञानिकहरुले यो चाल बुझ्न अनुसन्धान गरे। उनीहरुले गुरुत्वाकर्षण, भूकम्पीय र उपग्रह डाटा प्रयोग गरे। अनुसन्धानका अनुसार भारतीय प्लेट तिब्बत मुनि लगभग १०० किलोमिटर पुगिरहेको छ। धेरै ठाउँमा यो प्लेट झुकिरहेको छ र भाँचिरहेको पनि छ। यो अनुसन्धान ‘भूभौतिकशास्त्रका लागि अग्रिम भूकम्प विज्ञान’ मा प्रकाशित भएको छ।
भारतीय प्लेट र युरेसियन प्लेटबीचको टक्कर
भारतीय प्लेट निरन्तर उत्तरतिर सर्दैछ। नजिकै युरेसियन प्लेट रहेको छ। दुई प्लेट लाखौँ वर्षदेखि ठोक्किँदै आएका छन्। यो टक्करले हिमालय निर्माण गरेको हो। तर, यो प्लेटको चाल आज पनि जारी छ। जब दुई प्लेटले एक–अर्कामाथि दबाब दिन्छन् तब भूमिगत चट्टानहरुमा तनाव बढ्छ।
यो तनाव लामो समयसम्म जम्मा हुन सक्छ। जब यो दबाब अचानक निस्कन्छ तब यसले भूकम्प निम्त्याउन सक्छ। अनुसन्धानले खुलासा गरेको छ कि भारतीय प्लेट सबैतिर एकै तरिकाले सरिरहेको छैन। केही ठाउँमा यो तरतिर मोडिरहेको छ। त्यसले गर्दा केही हिस्सा भाँचिएको छ। यसले भूमिगत संरचना फरक–फरक ठाउँमा छुटिएको छ।
गंगाको मैदान मुनि लुकेका पुराना संरचनाहरु
अनुसन्धानले गंगाको मैदान मुनि केही पुरातन पहाडी संरचनाहरु पनि पत्ता लगाएको छ। यसमा दिल्ली–हरिद्वार, फैजाबाद र मुंगेर–सहरसा जस्ता संरचनाहरु समावेश छन्। यी संरचना जमिन माथि देखिँदैनन् तर तिनीहरु भूमिगत रुपमा अवस्थित छन्। तिनीहरुले भूमिगत रुपमा उत्पन्न हुने दबाबलाई असर गर्न सक्छन्। यसले भूकम्प–सम्बन्धित दबाबलाई विभिन्न क्षेत्रमा कसरी वितरण गरिन्छ भनेर बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ।
उत्तरी भारत र तिब्बत मुनि क्रस्ट कति बाक्लो छ ?
अनुसन्धानका अनुसार उत्तरी भारतमा क्रस्ट लगभग ३५ किलोमिटर बाक्लो छ। जब कि तिब्बत मुनि यसको मोटाइ लगभग ७० किलोमिटर छ। हिमालयमा धेरैजसो भूकम्प सतहभन्दा लगभग १० देखि १५ किलोमिटर तल हुन्छन्। यति कम गहिराइमा हुने भूकम्पले जमिनमा बढी प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले हिमालय क्षेत्रमा भूकम्पीय गतिविधिको निरन्तर निगरानी गर्नु महत्वपूर्ण छ।
यो अनुसन्धानले ठूलो भूकम्पको मिति वा समय संकेत गर्दैन। वैज्ञानिकहरुले भूकम्पको सही मिति र स्थान भविष्यवाणी गर्न सक्दैनन्। यस अनुसन्धानको उद्देश्य हिमालय मुनि भारतीय प्लेटको स्थिति, फल्ट सेगमेन्ट र त्यहाँ निर्माण हुने दबाबलाई राम्रोसँग बुझ्नु हो।
यसले वैज्ञानिकहरुलाई भूमिगत हुने चालको प्रकार र कुन क्षेत्रहरु भूकम्पका लागि बढी जोखिममा हुन सक्छन् भनेर बुझ्न मद्दत गर्नेछ। भारतीय प्लेट तिब्बततिर सर्दै जान्छ। त्यसैले हिमालय र वरपरका क्षेत्रहरु भूकम्पका लागि जोखिममा रहनेछन्। भूकम्प रोकथाम र राम्रो तयारीका लागि यो चाल बुझ्नु महत्वपूर्ण छ। –एजेन्सी
