काठमाडौं । हाम्रा आँखाले एउटा उल्लेखनीय क्यामेराजस्तै काम गर्छन्। बाहिरी संसारबाट प्रकाश आँखामा प्रवेश गर्छ र रेटिना भनिने तहमा तस्बिर बनाउँछ। अचम्मको कुरा यो तस्बिर उल्टो हुन्छ। माथिका चिजहरु तल देखिन्छन् र तलका चिजहरु माथि देखिन्छन्। तैपनि, हामी सधैँ संसारलाई सीधा देख्छौँ। कारण के हो ?
प्रकाश आँखामा कसरी प्रवेश गर्छ ?
बाह्य वस्तु (जस्तै रुख) बाट प्रकाशका किरणहरु आँखामा प्रवेश गर्छन्। यी किरण पहिले कोर्निया (आँखाको अगाडिको पारदर्शी तह) मार्फत जान्छन्। त्यसपछि पुतली (कालो धब्बा) मार्फत जान्छन् र लेन्स (आँखाको प्राकृतिक लेन्स) मा पुग्छन्।
लेन्स उत्तल लेन्सजस्तै हो। जसले प्रकाश किरणहरुलाई झुकाउँछ (अपवर्तन गर्छ)। उत्तल लेन्सको विशेष विशेषता यो हो कि यसले किरणहरुलाई पार गर्छ। माथिबाट आउने किरणहरु तल जान्छन् र तलबाट आउने किरणहरु माथि जान्छन्। यसले रेटिनामा रहेको तस्बिर उल्टो बनाउँछ।
यो उल्टो तस्बिर रेटिनामा पर्छ। रेटिना आँखाको पछाडिको तह हो। जहाँ लाखौँ प्रकाश संवेदनशील कोषहरु (फोटोरिसेप्टरहरु) अवस्थित हुन्छन्। यी कोषले प्रकाशलाई विद्युतीय संकेतहरुमा रुपान्तरण गर्छन्।
दिमागको चमत्कारः उल्टो तस्बिरलाई सीधा बनाउँछ
यी संकेतहरु अप्टिक स्नायुमार्फत दिमागमा यात्रा गर्छन्। दिमागले यी संकेतलाई प्रशोधन गर्छ र हामीलाई संसार सीधा देखाउँछ। वास्तविकतामा दिमागले कुनै पनि तस्बिर उल्टाउँदैन। दिमागमा केवल विद्युतीय संकेतहरुको ढाँचाबाहेक कुनै तस्बिर हुँदैन।
दिमागले जन्मदेखि नै सिक्छ कि यदि माथिबाट आउने प्रकाश रेटिना मुनि खस्यो भने यो माथि छ। यो सिकाइ अन्य इन्द्रियहरु (जस्तै स्पर्श, गुरुत्वाकर्षण) द्वारा सहयोगी हुन्छ।
रमाइलो प्रयोगः के दिमागले पुनः सिक्न सक्छ ?
वैज्ञानिकहरुले विशेष चश्मा बनाएका छन्। जसले संसारलाई उल्टो देखाउँछ। जब मानिसहरुले तिनीहरुलाई लगाउँछन्।
पहिलो केही दिनका लागि सबै कुरा उल्टो देखिन्छ, हिँड्न गाह्रो बनाउँछ। तर, ४–५ दिनपछि दिमाग समायोजन हुन्छ र सबै कुरा फेरि सीधा देखिन्छ। चश्मा हटाएपछि यो केही समयका लागि उल्टो देखिन्छ तर यो चाँडै सामान्यमा फर्किन्छ। यसले प्रमाणित गर्छ कि सीधा वा उल्टो हुनु कुनै स्थिर कुरा होइन, यो दिमागको व्याख्यामा निर्भर गर्दछ।
आँखा किन यसरी डिजाइन गरिएको छ ?
यो अप्टिक्सको प्राकृतिक नियम हो। क्यामेरा वा पिनहोल क्यामेरामा पनि तस्बिर उल्टो बनाइन्छ। विकासले यो डिजाइनलाई सबैभन्दा राम्रो साबित गरेको छ। केही जनावरहरुको आँखा फरक हुन्छन् तर हाम्रो आँखामा यो व्यवस्था सबैभन्दा कुशल छ।
अर्को पटक जब तपाइँ संसारलाई हेर्नुहुन्छ तब सम्झनुहोस् तपाईंको आँखाले उल्टो तस्बिर बनाउँछ। तर, तपाइँको दिमागले यसलाई यति सुन्दर ढंगले सीधा गर्छ कि हामीले याद पनि गर्दैनौँ। विज्ञान साँच्चै अद्भुत छ।
