काठमाडौं । विकासोन्मुख देशहरुमा लघु बीमाले गरिब र न्यून आम्दानी भएका परिवारहरुको जीवनशैली परिवर्तन गरिरहेको छ।
पहिले जोखिमको सानो घटनाले पनि आर्थिक संकट ल्याउने अवस्था थियो। तर, अहिले लघु बीमाका कारण त्यस्ता परिवारले पहिलोपटक आर्थिक सुरक्षाको अनुभव गर्न थालेका छन्।
लघु बीमा भन्नाले सामान्य नागरिकका लागि सस्तो र पहुँचयोग्य बीमा सेवा हो। यो प्रणालीले बिरामी, दुर्घटना, बाढी, पहिरो, पशुपालन वा बाली नष्टजस्ता जोखिमबाट परिवारलाई आर्थिक रुपमा जोगाउँछ। यसले जीवनमा आउने आकस्मिक खर्च रोक्छ र ऋणको चक्रबाट बाहिर निकाल्ने सहयोग गर्छ।
भारत र नेपालको सफल उदाहरण
विमो सेवा र अपलिफ्ट इन्डिया
भारतमा विमो सेवा र अपलिफ्ट इन्डिया नामका संस्थाले सामुदायिक लघु बीमा प्रणाली सञ्चालन गरेका छन्। यसअन्तर्गत सदस्यहरुले सानो रकम तिरेर सामूहिक कोषमा सहभागी हुन्छन्। जब सदस्यलाई आकस्मिक खर्च (जस्तै उपचार, अन्त्येष्टि वा क्षति) पर्छ, त्यही कोषबाट आर्थिक सहयोग पाइन्छ। यो बीमा ‘जनताद्वारा जनताकै लागि’ सञ्चालन हुने भएकाले पारदर्शी र विश्वसनीय मानिन्छ। यसले समुदायभित्र आपसी विश्वास र सहयोगको भावना बलियो बनाएको छ।
नेपाल: किसान र ग्रामीण जीवनमा सुरक्षाको नयाँ आशा
नेपालमा कृषिमा निर्भर जनसंख्या बढी भएकाले बाली, पशु र विपद् बीमाको महत्व अझ बढेको छ। जब किसानको बाली वा पशु नष्ट हुन्छ, लघु बीमाबाट प्राप्त क्षतिपूर्तिले ऋण तिर्न र परिवारको जीविकोपार्जन जोगाउन सहयोग पुर्याउँछ। सरकारी सहयोग सीमित रहेका ठाउँमा यो प्रणालीले समाजमा सुरक्षाको नयाँ ढोका खोलेको छ।
लघु बीमाले ल्याउने परिवर्तनहरु
ऋणबाट मुक्तिको बाटोः आकस्मिक दुर्घटना वा बिरामी हुँदा लघु बीमा भएको परिवारले उच्च ब्याजमा ऋण लिनुपर्दैन। यसले उनीहरुको सम्पत्ति र जीवन दुवै सुरक्षित गर्छ।
आर्थिक चेतना बढाउने माध्यमः लघु बीमाले परिवारमा बचत गर्ने, योजना बनाउन सिक्ने र भविष्यप्रति जिम्मेवार बन्ने सोच विकास गर्छ।
महिलाको सशक्तीकरणः धेरै बीमा समूहमा महिलाको सहभागिता उच्च छ। उनीहरु आर्थिक निर्णयमा सहभागी हुँदै परिवारको नेतृत्वमा पनि भूमिका खेलिरहेका छन्।
स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदानः जोखिम घटेपछि किसान र साना व्यवसायीले उत्पादनमा लगानी बढाउन सक्छन्। जसले गाउँको आर्थिक अवस्था सुधार्छ।
विस्तार, चुनौती र भविष्य
विश्वभर लघु बीमाको दायरा तीव्र गतिमा बढ्दैछ। सन् २०२४ मा करिब ३३ करोड १० मानिसबीच सीमित रहेको यो सेवा सन् २०२५ मा बढेर ३४ करोड ४० भन्दा बढीमा पुगेको छ तर अझै पनि चुनौतीहरु छन्। कम आर्थिक चेतना, नियमनको जटिलता र बीमा कम्पनीको सीमित रुचिका कारण सबै जनतासम्म सेवा पुग्न सकेको छैन।
यद्यपि मोबाइल प्रविधि, डिजिटल प्रणाली र स्थानीयस्तरमा आर्थिक साक्षरताका कार्यक्रमले यस क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना खोलिरहेका छन्। अब लघु बीमा केवल ‘बीमा सेवा’ नभएर गरिबी घटाउने र जीवनस्तर उकास्ने माध्यम बन्दै गएको छ।
लघु बीमाले केवल आकस्मिक जोखिमको सामना गर्न सहयोग गर्नेमात्र नभएर यो दीर्घकालीन सामाजिक र आर्थिक परिवर्तनको उपकरण पनि हो। भारत र नेपालका अनुभवले देखाएको छ। जब समुदाय स्वयं बीमामा सहभागी हुन्छ तब विश्वास, आर्थिक सुरक्षा र आत्मनिर्भरता सबै एकसाथ बढ्छन्।
लघु बीमा विस्तार हुँदै जाँदा गरिबी घटाउने राष्ट्रिय लक्ष्यमा ठूलो सहयोग पुर्याउन सक्छ। अब नीति निर्माण, सरकारी सहकार्य र जनस्तरमा चेतनाको विस्तार आवश्यक रहेको छ।
