काठमाडौं । बीमा भनेको एउटा वित्तीय सुरक्षा प्रणाली हो। जसले जीवनको अनिश्चितताहरुको बीचमा मानिसहरुलाई स्थिरता प्रदान गर्दछ।
दुर्घटना होस्, प्राकृतिक प्रकोप होस्, रोग होस् वा सम्पत्तिको क्षति होस् बीमाले यो आश्वासन प्रदान गर्दछ कि क्षतिको भार एक्लै वहन गरिने छैन। तर, बीमा धोखाधडीका कारण यो विश्वास अब गम्भीर संकटले कमजोर हुँदै गइरहेको छ।
बीमा धोखाधडी एक अनैतिक अभ्यास हो। जसले वित्तीय क्षतिमात्र नगरेर बीमा क्षेत्रको विश्वसनीयता र स्थिरतालाई पनि गम्भीर रुपमा कमजोर बनाउँछ। यो एक प्रकारको ठगी हो। जहाँ व्यक्ति वा संस्थाहरुले जानाजानी गलत जानकारी पेस गरेर, बढाइचढाइ गरेर वा झुटा दाबीहरु पेस गरेर अवैध वित्तीय लाभ प्राप्त गर्ने प्रयास गर्छन्। फलस्वरुप बीमा प्रणालीको जग ‘विश्वास र अखण्डता’ विस्तारै क्षय हुन्छ।
ठगी धेरै रुप लिन सक्छ। कहिलेकाहीँ दुर्घटना वा चोरी बनाइन्छ वा कहिलेकाहीँ क्षतिको मात्रा बढाइचढाइ गरिन्छ र थप क्षतिपूर्ति दाबी गरिन्छ। केही व्यक्तिले अनुकूल नीति प्राप्त गर्न आवेदन फारममा आफ्नो स्वास्थ्य वा सम्पत्तिका बारेमा जानकारी लुकाउँछन्। जब कि अरुले विगतको क्षतिका बारेमा जानकारी लुकाउँछन्। प्रत्येक अवस्थामा उद्देश्य एउटै हुन्छ– अनुचित लाभ उठाउनु।
यस्ता अपराध पछाडिका कारणहरु जटिल हुन्छन्। कहिलेकाहीँ आर्थिक कठिनाइ, बेरोजगारी वा ऋणको बोझले मानिसहरुलाई यो बाटोमा धकेल्छ। केही मानिसहरु सोच्छन् कि वर्षौंवर्ष कम्पनीमा जम्मा गरिएको प्रिमियमको एक भाग ‘चलाखीपूर्वक’ निकाल्नु बुद्धिमानी हो। केही मानिसहरु बीमा कम्पनीहरुलाई धनी र शक्तिशाली संस्था मान्छन् र धोखाधडीलाई अपराध मान्दैनन्। तर, वास्तविकतामा यसले सामान्य मानिसहरुलाई असर गर्छ।
धोखाधडीका कारण कम्पनीहरुले घाटा पूर्ति गर्न प्रिमियम बढाउन बाध्य हुन्छन्, दाबी भुक्तानी प्रक्रिया जटिल र लामो हुन्छ तथा इमान्दार ग्राहकले घाटा भोग्छन्।
मोटर, स्वास्थ्य र घर बीमा सबैभन्दा सामान्य प्रकारका ठगी हुन्। केही मानिसले जानाजानी दुर्घटनाहरु निम्त्याउँछन् र दाबीहरु दर्ता गर्छन्। अरुले आफ्नो कार लुकाउँछन् र चोरी भएको घोषणा गर्छन्। जब कि अरुले चिकित्सा खर्च बढाउँछन् वा अवस्थित नै नभएका रोगहरु दाबी गर्छन्।
स्वास्थ्य बीमामा अस्पताल वा डाक्टरहरुले प्रायः झुटा बिलहरु पेस गर्छन् वा अनावश्यक परीक्षणहरु अर्डर गर्छन्। घर बीमामा धेरै मानिसहरुले जानाजानी आफ्नै सम्पत्तिलाई क्षति पुर्याउँछन् र यसलाई दुर्घटनाका रुपमा रिपोर्ट गर्छन्। यी ठगीले कम्पनीलाई मात्र हानि नगरेर मनोबललाई पनि कमजोर बनाउँछन्।
बीमा ठगीको परिणाम बहुआयामिक हुन्छ। एकातिर कम्पनीहरुको वित्तीय स्थिति खस्किएको छ भने अर्कोतिर ग्राहक र संस्थाहरुबीचको विश्वासको पर्खाल भत्किएको छ। यसले बजारमा अनिश्चितता सिर्जना गर्छ, लगानी घटाउँछ र दीर्घकालीन रुपमा देशको समग्र अर्थतन्त्रलाई हानि पुर्याउँछ।
विश्वासको यो संकटले एक प्रतिक्रिया सिर्जना गर्दछ। जसले बीमा क्षेत्रलाई मात्र नभएर सम्पूर्ण वित्तीय प्रणालीलाई जोखिममा पार्छ। यस अवस्थाबाट बाहिर निस्कने बाटो पारदर्शिता, नैतिकता र प्रविधिमा आधारित अनुगमन हो।
बीमा कम्पनीहरुले शंकास्पद दाबीहरु पहिचान गर्न र उपभोक्ताहरु ठगिएका छैनन् भनी सुनिश्चित गर्न डाटा विश्लेषण र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रयोग गर्नुपर्छ। सरकारले यो अपराधलाई पनि गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ र कानुन कडाइका साथ लागू गरेर ठगी रोक्न कदम चाल्नुपर्छ।
