काठमाडौं । जब मानिसहरु आफ्नो कार वा बाइकमा पेट्रोल वा डिजेल भर्न पेट्रोल पम्पमा जान्छन् तब इन्धन भर्नेले उनीहरुलाई मिटर ‘०’ जाँच गर्न भन्छ। यो तपाइँको पनि मामला हुन सक्छ। तपाइँ ‘०’ मा हेर्नुहुन्छ र पेट्रोल वा डिजेल भरेपछि सन्तुष्ट हुनुहुन्छ। तपाइँ आफ्नो खल्तीबाट पैसा निकाल्नुहुन्छ वा अनलाइन भुक्तानी गर्नुहुन्छ र अगाडि बढ्नुहुन्छ।
तर के तपाइँलाई थाहा छ कि पेट्रोल पम्पको मिटरमा ‘०’ हेर्नुका साथसाथै तपाइँलाई थाहा पनि हुँदैन कि ठगी पनि भइरहेको छ? यसबाट आफूलाई कसरी जोगाउन सकिन्छ र अर्को पटक पम्पमा जाँदा तपाइँले के सावधानी अपनाउनुपर्छ भनेर बुझौँ।
पेट्रोल पम्पहरुमा ग्राहकलाई ठगी गर्न धेरै तरिका प्रयोग गर्न सकिन्छ। यससँग सम्बन्धित भिडियोहरु हरेक दिन सामाजिक सञ्जालमा भाइरल हुन्छन्। यस्तै भाइरल भिडियो हालै समाचारमा आएको थियो। जसमा एउटा पेट्रोल पम्पका कर्मचारीले इन्धन मिसावटको तस्बिर प्रस्तुत गर्दै यसका विरुद्धमा सल्लाह दिइरहेको देखिएको थियो। उनी शून्य चिह्नको सट्टा घनत्व (डेन्सिटी) मिटर निगरानी गर्न सल्लाह दिइरहेको देखियो। यो सत्य हो । किनकि वास्तविक ठगी त्यहीँ हुन्छ।
वास्तवमा घनत्व मिटरमा प्रदर्शित डाटा हेरफेर गरेर ग्राहकलाई ठगिन्छ। तपाइँले याद गर्नुभएको होला कि पेट्रोल पम्प कर्मचारीले शून्य चिह्न जाँच गर्न भन्छ तर घनत्व मिटर जाँच गर्न भन्दैन। अब जब तपाइँ पेट्रोल वा डिजेल भर्न जानुहुन्छ तब त्यसलाई हेर्न निश्चित गर्नुहोस्। किनकि त्यसले तपाइँलाई नै फाइदा हुनेछ।
पहिले घनत्व मिटर के हो भनेर बुझौँ। यो तपाइँले आफ्नो गाडीमा भर्ने पेट्रोल र डिजेलको शुद्धताको मापन हो। यसले तपाइँलाई बताउँछ कि तपाइँको कार वा बाइकमा जाने इन्धन कति शुद्ध छ वा तपाइँको खल्ती लुट्न र तपाइँको गाडीलाई क्षति पुर्याउन मिसावट गरिएको इन्धन प्रयोग भइरहेको छ। यो मिटरले इन्धनको गुणस्तर प्रदर्शन गर्दछ र यसका लागि मापदण्डहरु सेट गरिएको छ।
पेट्रोल र डिजेलको घनत्व घनत्वबाट मापन गरिन्छ। किनकि जब कुनै उत्पादन तोकिएको मात्रामा खनिज पदार्थ मिसाएर बनाइन्छ तब त्यसका आधारमा यसको गुणस्तर निर्धारण गरिन्छ र यसमा छेडछाड गर्दा मिसावट भएको संकेत हुन सक्छ। पेट्रोलको घनत्व प्रतिघनमिटर ७२० देखि ७७५ किलोग्राम हुन्छ। जब कि डिजेलको घनत्व ८१० देखि ८४५ किलोग्राम प्रतिघनमिटरमा निश्चित गरिएको छ।
यदि पेट्रोल पम्पमा इन्धनको घनत्व यो दायराभित्र छ भने सबै कुरा ठीक छ। यद्यपि, यदि यो यसभन्दा माथि वा तल छ भने बुझ्नुहोस् कि तपाइँसँग ठगी भइरहेको छ। अर्थात् तपाइँको गाडीमा हालिने पेट्रोल वा डिजेल मिसावट भएको छ।
घनत्व मिटरमा नजर राखेर तपाइँ पेट्रोल पम्पमा हुने ठगीबाट बच्न सक्नुहुन्छ। यो एक मात्र समस्या होइन बरु दोहोरो समस्या हो। किनकि मिसावट गरिएको तेल तपाइँको गाडीको इन्जिनका लागि हानिकारक छ र यसलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।
घनत्व मिटरलाई छेडछाडका लागि निगरानी गरेर ठगी रोक्न सकिन्छ तर केही कुराहरु मनमा राख्नु पनि महत्वपूर्ण छ। यदि पेट्रोल पम्प कर्मचारीले तपाइँलाई जाँच गर्न भनेको शून्य तपाइँले इन्धन भर्न सुरु गर्दा ० बाट ३, ४, वा ५ जस्ता सानो संख्यामा सर्दैछ भने सबै कुरा ठीक छ। यद्यपि, यदि यो सीधै ० देखि १० सम्म जान्छ भने यो शून्य मिटरसँग पनि छेडछाड गरिन्छ र ग्राहक ठगिँदैछन्।
अमेरिका र इरानबीचको जारी युद्ध र होर्मुज जलमार्ग बन्द हुँदा विश्वका धेरै देशमा तेल संकट गहिरो भएको छ। धेरै देशमा पेट्रोल र डिजेलको मूल्य बढेको देखिएको छ। यस्तो बेला पेट्रोल पम्पबाट हुने ठगीबाट बच्न निकै सावधानी अपनाउन आवश्यक छ। –एजेन्सीको सहयोगमा
