काठमाडौं । पृथ्वीको सतह एउटा विशाल चट्टानको टुक्रा होइन। बरु पृथ्वी धेरै ठूला टुक्रा चट्टान मिलेर बनेको छ। टेक्टोनिक प्लेट भनिने यी टुक्राहरु विस्तारै घुम्छन्। कहिलेकाहीं तिनीहरु एकअर्कासँग ठोक्किन्छन्, अलग हुन्छन् वा एउटा अर्को मुनि सर्छ। तर, वैज्ञानिकहरुले हालै एउटा अचम्मलाग्दो खोज गरेका छन्।
क्यानडाको भ्यानकुभर टापु नजिकै प्रशान्त महासागर मुनि रहेको टेक्टोनिक प्लेट दुई भागमा विभाजित हुँदैछ। यो क्षेत्रलाई कास्काडिया सबडक्सन जोन भनिन्छ। नयाँ अनुसन्धानले यो क्षेत्रको अन्त्य नजिकै रहेको सुझाव दिन्छ। के यसले ठूलो भूकम्प वा प्रलय निम्त्याउनेछ ? यो अनुसन्धान साइन्स एडभान्सेस जर्नलमा प्रकाशित छ।
पृथ्वीको क्रस्ट धेरै प्लेटहरुमा विभाजित छ। यी प्लेटहरु तातो र अर्धपग्लिएको चट्टानमाथि तैरिन्छन्। यी प्लेटहरु जोडिएका छन् तर विस्तारै सर्दैछन्। कहिलेकाहीँ तिनीहरु एकअर्कासँग घिस्रन्छन्। कहिलेकाहीँ तिनीहरु अलग हुन्छन्। सबैभन्दा खतरनाक प्रक्रिया सबडक्सन हो, जब एउटा प्लेट अर्को मुनि सर्छ। यसले ज्वालामुखी र भूकम्प निम्त्याउँछ।
कास्काडिया सबडक्सन जोन प्रशान्त महासागरको उत्तरी भागमा छ। यहाँ चार प्लेटहरु मिल्छन्– एक्सप्लोरर, जुआन डे फुका, प्यासिफिक र उत्तर अमेरिकी। एक्सप्लोरर र जुआन डे फुका प्लेटहरु उत्तर अमेरिकी प्लेट मुनि चिप्लिरहेका छन्। यो क्षेत्र धेरै जटिल छ।
लुइसियाना स्टेट युनिभर्सिटीका वैज्ञानिक ब्रान्डन शकका अनुसार सबडक्सन जोन सुरु गर्नु भनेको पहाडमा रेल चलाउनुजस्तै हो। ‘यसले धेरै प्रयास गर्छ। तर एक पटक सुरु गरेपछि रेल पहाडबाट तल दौडन थाल्छ। यसलाई रोक्न गाह्रो हुन्छ’, शक भन्छन्, ‘यसलाई रोक्न रेल पटरीबाट खसेको जस्तो ठूलो दुर्घटना हुनेछ।’
शक र उनका साथी वैज्ञानिकहरुले जहाजबाट भूकम्पीय इमेजिङ गरे। यो समुन्द्रको भुइँबाट ध्वनि तरंगहरु पठाउनुजस्तै हो– पेटको अल्ट्रासाउन्ड एक्स–रेजस्तै। तिनीहरुले भूकम्पका छालहरु पनि प्रयोग गरे, जुन पृथ्वी भित्र उफ्रिन्छन्। यसले पत्ता लगायो कि एक्सप्लोरर प्लेट कास्काडियाको उत्तरी छेउमा टुक्रिरहेको छ।
त्यहाँ धेरै ठूला फल्ट र फ्र्याक्चर फेला परे। सबैभन्दा ठूलो ७५ किलोमिटर लामो फल्ट हो। जसले प्लेटलाई च्यातिरहेको छ। यी खण्डहरु अझै पूर्ण रुपमा अलग भएका छैनन्। तर, तिनीहरु भाँचिन लागेको रबर ब्यान्डजस्तै ठूलो तनावमा छन्।
शकका अनुसार यो पहिलो पटक हो जब हामी सबडक्सन जोनको अन्त्य स्पष्ट रुपमा देखिएको छ। ‘यो अचानक टुक्रिएको होइन। बिस्तारै टुक्रिएको हो’, उनले भने।
सबडक्शन जोन फुट्नु सामान्य प्रक्रियाजस्तो देखिन्छ। यदि प्लेटहरु सधैँभरि एकअर्कासँग ठोक्किन जारी राखे भने भूगर्भीय इतिहास मेटिनेछ। त्यसैले यसलाई रोक्नका लागि प्रकृतिले प्लेटलाई तोड्छ। भाँचिएका खण्डहरु साना माइक्रोप्लेटहरुमा परिणत हुन्छन्। केही खण्ड अब भूकम्पीय रुपमा सक्रिय छैनन् किनभने तिनीहरु मुख्य प्रणालीबाट विच्छेद भएका छन्।
विस्तारै पर्याप्त टुक्रिनेछ कि सबडक्सन रोकिनेछ। प्लेटको तौल घट्नेछ। तलतिर तान्न रोकिनेछ। शक भन्छन्, ‘यो चरण–चरण ब्रेकडाउन हो। ज्वालामुखी चट्टानहरुको उमेरले पनि यसलाई पुष्टि गर्छ। तिनीहरु बिस्तारै पुरानो र जवान हुँदै गइरहेका छन्।’
के ठूलो प्रलय आउँछ ?
अहिले नै आत्तिनुपर्दैन। यो प्रक्रिया सुस्त छ। लाखौँ वर्ष लाग्छ। तर, यो फुटेर स–साना भूकम्पहरु आउन सक्छन्। कास्काडिया क्षेत्र पहिले नै एक ठूलो खतरा हो। सन् १७०० मा त्यहाँ ९ म्याग्निच्युडको भूकम्प गयो। जसले गर्दा जापानमा सुनामी आयो। यदि सम्पूर्ण क्षेत्र फुट्यो भने यसले वासिंगटन, ओरेगन र ब्रिटिस कोलम्बियामा विनाश निम्त्याउन सक्छ।
अनुसन्धानको महत्व
यस अध्ययनले पृथ्वी भित्रका गतिविधिहरुको व्याख्या गर्दछ। यसले भूकम्पको भविष्यवाणीमा सुधार गर्नेछ। वैज्ञानिकहरुले अब थप तथ्यांक संकलन गर्नेछन्। शक भन्छन्, ‘यो रेल दौडजस्तै हो। एकपटक यो सुरु भएपछि यसलाई रोक्न गाह्रो छ। तर, अन्तमा यसले नयाँ सुरुवात ल्याउँछ। पृथ्वी सधैँ परिवर्तन भइरहेको छ। प्रशान्त महासागर मुनिको यो फुटले हामीलाई हाम्रो ग्रह जीवित छ भनेर सम्झाउँछ। तर, हामी सतर्क रहनुपर्छ।’
