काठमाडौं । चीनले भारतमाथि धेरै अनौपचारिक व्यापार प्रतिबन्ध लगाएको छ। जसले भारतको इलेक्ट्रोनिक उद्योगलाई खतरामा पारेको छ।
भारतको इलेक्ट्रोनिक उद्योगले यसबारे चिन्ता व्यक्त गरेको छ र यसले देशको निर्यातलाई असर गर्न सक्ने बताएको छ। भारतले आर्थिक वर्ष २०२६ को अन्त्यसम्ममा ३२ अर्ब डलरको स्मार्टफोन निर्यात हासिल गर्ने अनुमान गरेको छ। तर, चीनको कारबाहीका कारण यो लक्ष्य सम्भव देखिँदैन।
यसका साथै वित्त वर्ष २०२५ मा भारतले ६४ अर्ब डलरको उत्पादन उत्पादन गरेको छ। उद्योग निकाय इन्डिया सेलुलर एन्ड इलेक्ट्रोनिक्स एसोसिएसन (आईसीईए) ले भारत सरकारलाई लेखेको पत्रमा भनिएको छ, ‘चीनको कारबाहीको एकमात्र उद्देश्य भारतको आपूर्ति शृंखलालाई असर गर्नु र विश्वव्यापी उत्पादन केन्द्रका रुपमा उदाउँदै गरेको भारतलाई कमजोर पार्नु हो।’
चीनको ती प्रतिबन्धका कारण भारतीय कम्पनीहरुको लागत बढ्दै गएको छ। आईसीईए सदस्यहरुमा एप्पल, गुगल, मोटोरोला, फक्सकन, भिभो, ओप्पो, लाभा, डिक्सन, फ्लेक्स र टाटा इलेक्ट्रोनिक्स जस्ता कम्पनीहरु समावेश छन्।
चीनले भारतमाथि किन यस्तो प्रतिबन्ध लगाइरहेको छ ? यो प्रश्नको उत्तर भारतको द्रुत गतिमा बढ्दो निर्यात हो। सन् २०२० देखि भारतमा स्मार्टफोन उत्पादन द्रुत गतिमा बढेको छ र वित्त वर्ष २०२५ मा भारतले ६४ अर्ब डलरको उत्पादन उत्पादन गरेको थियो। जसमध्ये २४.१ अर्ब डलर निर्यात गरिएको थियो। वित्त वर्ष २०१५ मा भारत स्मार्टफोन निर्यातमा १६७ औँ स्थानमा थियो। तर, अब यो एक प्रमुख निर्यातकर्ता बनेको छ।
यसका साथै २०२६ सम्ममा निर्यात ३२ अर्ब डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ। चीन पनि एप्पलको कदमबाट असन्तुष्ट छ।
एप्पलले आफ्नो उत्पादन प्लान्टहरु चीनबाट भारत सार्दैछ र यहाँबाट विश्वमा आईफोन निर्यात गर्न चाहन्छ। जसले गर्दा चीन अझ रिसाएको छ। लगभग ५ वर्ष अघिसम्म एप्पलले आफ्ना सबै आईफोनहरु चीनमा बनाउँथ्यो। यद्यपि, सन् २०२० मा सुरु गरिएको स्मार्टफोन निर्माणका लागि भारतको पीएलआईक्ष् योजनाको फाइदा उठाउँदै अमेरिकी कम्पनीले फक्सकन र टाटा इलेक्ट्रोनिक्स मार्फत भारतमा उत्पादन द्रुत गतिमा बढाइरहेको छ। यो विश्वव्यापी आईफोन उत्पादनको २० प्रतिशत हो।
चीनको यो कदमले भारतका लागि कठिनाइ सिर्जना गरिरहेको छ। आईसीईएले भनेको छ, ‘चीनको पछिल्लो कदमले भारतको इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादन वृद्धि इन्जिनलाई जोखिममा पारिरहेको छ। यदि यी समाधानहरु फेला परेनन् भने विश्वव्यापी निर्यातमा भारतको हिस्सा उल्लेखनीय रुपमा घट्नेछ। जसले भारतलाई २०३० सम्ममा १५५ अर्ब डलरको उत्पादन लक्ष्य हासिल गर्न सजिलो बनाउने छैन।’
चीनको प्रतिबन्धले भारतको इलेक्ट्रोनिक उद्योगमा सञ्चालनलाई कठिन बनाउँदैछ। जसले स्केललाई असर गरिरहेको छ र उत्पादन लागत बढ्दै गएको छ। किनकि स्थानीय रुपमा वा जापान वा कोरियासँगको सहकार्यमा यी उपकरणहरु उत्पादन गर्नु चिनियाँ आयात भन्दा ३–४ गुणा महँगो छ। यस्तो अवस्थामा भारतले पनि केही अन्य विकल्प खोजिरहेको छ। ता कि कम लागतमा इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादन गर्न सकियोस्।
सबैभन्दा ठूलो कुरा दुर्लभ पृथ्वी खनिजहरुका बारेमा हो। चीनले भारतमा दुर्लभ पृथ्वीको ढुवानी रोकेको छ। जसले इलेक्ट्रोनिक्स वस्तुहरुको निर्माणमा ठूलो भूमिका खेल्छ। यसबाहेक चीनले पुँजीगत उपकरण र अन्य खनिज पदार्थको ढुवानी पनि रोकेको छ। चीनले कर्मचारीहरुलाई आफ्नो देश फर्कन पनि आदेश दिएको छ। ता कि प्रविधि स्थानान्तरण रोक्न सकियोस्।
यतिमात्र होइन चीनले आफ्ना केही कम्पनीहरुलाई भारतमा सञ्चालन बन्द गर्न पनि आदेश दिएको छ। चीनको यी कार्यहरुका कारण इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादनमा खतरा बढ्दै गएको छ।
