काठमाडौं । अहिले सामाजिक सञ्जाल अब केवल फोटो र भिडियोहरु सेयर गर्ने प्लेटफर्ममात्र रहेन। जेनजीका लागि यो उनीहरुको पहिचान, आत्मविश्वास र खुसीसँग बढ्दो रुपमा जोडिएको छ। एउटा नयाँ अध्ययनले खुलासा गरेको छ कि सामाजिक सञ्जालमा उनीहरुले प्राप्त गर्ने लाइक, कमेन्ट र फलोअर्सले अब युवाको मानसिक स्वास्थ्यमा असर गरिरहेको छ।
यो अध्ययन भारतको राजस्थानस्थित कोटामा रहेको गभर्मेन्ट आर्ट्स गल्र्स कलेजमा समाजशास्त्र विभागकी प्राध्यापक डा. ज्योति सिदानाको नेतृत्वमा गरिएको थियो। २५ दिनसम्म चलेको अध्ययनमा विभिन्न कलेजका १४१ महिला विद्यार्थीसँग अन्तर्वार्ता लिइएको थियो। यसले युवाको भावना, सम्बन्ध र मानसिक स्वास्थ्यमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव बुझ्ने प्रयास गरेको थियो।
मुड लाइक र भ्युजबाट प्रभावित
अध्ययनका अनुसार ८२.९ प्रतिशत छात्राले भने कि उनीहरुले आफ्नो पोस्टमा प्राप्त गर्ने लाइक, कमेन्ट र भ्युजले मुडलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ। जबकि ९.८ प्रतिशतले भने कि यसले केही प्रभाव पारेको छ। केवल ७.३ प्रतिशत छात्राले स्वीकार गरे कि सामाजिक सञ्जालमा प्राप्त हुने प्रतिक्रियाले उनीहरुको मुडलाई असर गर्दैन।
अनुसन्धानका अनुसार लाइक र भ्यूहरु अब केवल संख्या मात्र रहेनन्। धेरै युवाका लागि तिनीहरु आफ्नो पहिचान र स्वीकृतिको मापन बनेका छन्। यदि कुनै पोस्टले उनीहरुले अपेक्षा गरेको प्रतिक्रिया प्राप्त गरेन भने धेरैले कम महत्वपूर्ण महसुस गर्न थाल्छन्।
हजारौँ फलोअर, अझै पनि एक्लोपन
अध्ययनको सबैभन्दा चकित पार्ने तथ्यांक यो थियो कि ६१ प्रतिशत छात्राले भने कि सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ फलोअर भए पनि उनीहरु वास्तविक जीवनमा एक्लो महसुस गर्छन्। अनुसन्धानमा संलग्न छात्राहरुले भने कि अनलाइन मित्रतामा आमनेसामने सम्बन्धले प्रदान गर्ने आत्मीयताको कमी हुन्छ। कठिन समयमा परिवार र नजिकका साथीहरुको समर्थन सबैभन्दा उपयोगी हुन्छ।
फोनबाट टाढा रहन कठिन
अध्ययनले पत्ता लगायो कि ४८.२ प्रतिशत छात्राले सूचना आउँदा तुरुन्तै आफ्नो फोन जाँच गर्छन्। यसैबीच ४३.९ प्रतिशतले स्वीकार गरे कि तिनीहरुसँग आफ्नो फोन प्रयोग गर्ने निश्चित समय हुँदैन। यसको अर्थ बिना कारण पनि तिनीहरु प्रायः दिनभरि आफ्नो फोन हेर्छन्। लगभग ७० प्रतिशत छात्राले केही समयका लागि सामाजिक सञ्जालबाट टाढा रहन चाहेको बताए तर त्यसो गर्न उनीहरुलाई सजिलो छैन।
ट्रोलिङ पनि तनावको कारण
अध्ययनमा ६१ प्रतिशत छात्राले ट्रोलिङ वा नकारात्मक टिप्पणीहरुले उनीहरुलाई तनाव वा दुःखी महसुस गराएको बताए। यसबाहेक ४३.९ प्रतिशतले सामाजिक सञ्जालले देखावटीपन बढाइरहेको विश्वास गर्छन्। ४१.५ प्रतिशतले भने कि यसले उनीहरुको वास्तविक पहिचानलाई असर गर्छ। अर्को १४.६ प्रतिशतले सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई अत्यधिक खर्च गर्न पनि प्रोत्साहित गर्छ भन्ने विश्वास गर्छन्।
अध्ययनले के भन्छ ?
अनुसन्धानका अनुसार जेनजी बाल्यकालदेखि नै इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालसँग बाँच्ने पहिलो पुस्ता हो। यसले उनीहरुलाई धेरै नयाँ अवसरहरु प्रदान गरेको छ तर यसले तुलना, एक्लोपन, तनाव र सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक निर्भरता जस्ता समस्या पनि बढाएको छ।
के गर्नुपर्छ ?
अनुसन्धानले आवधिक डिजिटल डिटोक्स सुझाव दिन्छ। परिवार र साथीसँग बढी समय बिताउनु महत्वपूर्ण छ। व्यक्तिले आफ्नो खुसी र आत्मविश्वासलाई लाइक, टिप्पणी वा फलोअर्समा आधारित गर्नु हुँदैन। वास्तविक सम्बन्ध र आमनेसामने अन्तर्क्रिया अझै पनि मानसिक स्वास्थ्यका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छ।
