काठमाडौं । सन् १८७५ देखि १८७८ सम्म, वर्षाको अभावका कारण विश्वका धेरै भागहरुमा गम्भीर अनिकाल पर्यो। विश्वका विभिन्न देशहरुमा खडेरीले बाली नष्ट गर्यो र खाद्यान्न अभाव सिर्जना गर्यो। यस अवधिमा लाखौं मानिसहरुको मृत्यु भयो।
केही ऐतिहासिक अनुमानहरुअनुसार मृत्युको संख्या ५ करोड नाघेको हुन सक्छ। यस संकटको पछाडि धेरै कारकहरु थिए। जसमा सन् १८७७–७८ मा भएको शक्तिशाली एल निनो पनि समावेश थियो।
त्यस समयमा खाद्यान्न अभाव यति गम्भीर थियो कि मानिसहरुले आफ्नो पेट पाल्न रुखको जरा र अन्य खाना खानुपथ्र्यो। धेरै क्षेत्रहरुमा मानिसहरुले आफ्नो घर छोडेर खानाको लागि बसाइ सर्नुपथ्र्यो। यो घटनाले जलवायु परिवर्तनले कृषि र मानिसहरुको जीवनमा कसरी उल्लेखनीय प्रभाव पार्न सक्छ भनेर देखाउँछ।
अकाल कसरी सुरु भयो ?
यो अनिकाल सन् १८७५ तिर सुरु भयो। कम वर्षाले कृषिलाई गम्भीर असर पार्यो। चीन र अफ्रिकाका धेरै भागहरुमा पनि खडेरी रह्यो। सन् १८७६ देखि १८७८ सम्म, वर्षाको अभावका कारण धेरै क्षेत्रमा बाली नष्ट भयो। खेतहरुमा अन्न उम्रिएन। जसले गर्दा मानिसहरुलाई खाना खोज्न गाह्रो भयो।
एक वैज्ञानिक अध्ययन अनुसार यस अनिकालको समयमा भारतमा लगभग १ करोड २२ लाख देखि २ करोड ९३ लाख मानिसको मृत्यु भयो र चीनमा लगभग १ करोड ९५ लाख देखि ३ करोड मानिसको मृत्यु भयो। ब्राजिलले पनि लगभग २० लाख मानिस गुमाएको अनुमान गरिएको छ। यी तथ्यांकहरु ऐतिहासिक रेकर्डहरुमा आधारित छन्। त्यसैले मृत्युको संख्या अध्ययनअनुसार फरक हुन सक्छ।
एल निनोले संकटलाई कसरी बढायो ?
एल निनो एउटा यस्तो अवस्था हो। जसमा प्रशान्त महासागरमा समुद्री सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा माथि बढ्छ। यसले विश्वका धेरै भागहरुमा मौसमलाई असर गर्छ। यसले केही क्षेत्रहरुमा वर्षा कम गर्न सक्छ। जब कि अरुमा वर्षा र बाढी बढाउन सक्छ।
एल निनो सन् १८७७–७८ मा धेरै बलियो थियो। त्यस समयमा हिन्द महासागर र एट्लान्टिक महासागरमा पनि मौसम परिवर्तनहरु भए। यी परिवर्तनले धेरै क्षेत्रमा खडेरीको अवस्था बिग्रन भूमिका खेले। यद्यपि, त्यस समयमा मौसमको तथ्याङ्क आजको तुलनामा दुर्लभ थियो। जसले गर्दा वैज्ञानिकहरुलाई त्यो अवधिको जलवायु पूर्ण रुपमा बुझ्न गाह्रो भयो।
अनिकाल मात्र कारक थिएन, खाद्यान्न अभाव पनि थियो एउटा कारक
बालीमा आएको असफलताले अन्नको अभाव निम्त्यायो। यसले गरिब परिवारहरुलाई खाना किन्न गाह्रो बनायो। खेतीपातीबाट जीविकोपार्जन गर्नेहरुसँग खाना किन्न न त काम थियो न त पैसा नै। यसबाहेक खाना र अन्य आवश्यक सहायता समयमै मानिसहरुसम्म पुग्न सकेन।
धेरै ठाउँमा पानी र अन्न भण्डारण प्रणाली पनि कमजोर थियो। यी कारकले परिस्थितिलाई झनै चर्काए। यसको अर्थ खडेरीले मृत्यु मात्र निम्त्याएन, तर खाद्यान्न अभाव र समयमै सहयोगको अभावले पनि संकटलाई बढायो।
यस्तो विपत्तिबाट कसरी बच्न सकिन्छ ?
आज मौसमको भविष्यवाणी गर्न उपग्रह र कम्प्युटरहरु प्रयोग गरिन्छ। वैज्ञानिकहरुले समुद्रको तापक्रम र वर्षामा हुने परिवर्तनहरुको निगरानी गर्छन्। यसले एल निनोजस्ता घटनाहरुको भविष्यवाणी गर्न मद्दत गर्दछ। यस जानकारीका आधारमा सरकारहरुले खडेरीग्रस्त क्षेत्रहरुमा पानी र खानाको लागि अग्रिम व्यवस्था गर्न सक्छन्। कम पानीमा उब्जाउन सकिने बालीहरुको बारेमा किसानहरुलाई शिक्षित गर्नु पनि महत्वपूर्ण छ। यसबाहेक अन्नको भण्डार कायम राख्नु र खाँचोमा परेकाहरुलाई समयमै सहायता प्रदान गर्नु महत्वपूर्ण छ।
सन् १८७० को दशकको अनिकालले जलवायु परिवर्तनले बालीनालीलाई नष्ट गर्न र खाद्यान्न अभाव सिर्जना गर्न सक्छ भन्ने देखाउँछ। एल निनोलाई रोक्न सकिँदैन तर सही जानकारी र समयमै तयारी गरेर यसको क्षतिलाई कम गर्न सकिन्छ। यसका लागि पानी र खानाको व्यवस्था गर्नु र खडेरीबाट प्रभावितहरुलाई सहयोग प्रदान गर्नु आवश्यक छ। –एजेन्सी
