काठमाडौं । विश्वभरका धेरै देशहरुमा एउटा प्रमुख समस्या द्रुत गतिमा बढिरहेको छ। मानिसहरु पहिलेभन्दा कम बच्चा जन्माइरहेका छन्। धेरै देशहरुमा अवस्था यस्तो बनेको छ कि जनसंख्या विस्तारै घट्दै गएको छ।
पहिले यो विश्वास गरिएको थियो कि यसको मुख्य कारण महँगी, जागिरको दबाब, साना घर र बदलिँदो जीवनशैली हो। तर, अब अनुसन्धानले एउटा नयाँ र आश्चर्यजनक कोण प्रकट गरिरहेको छ। वैज्ञानिक र अनुसन्धानकर्ताहरुले घट्दो जन्मदरमा स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जाल पनि प्रमुख कारक हुन् कि भनेर बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
सामाजिक सञ्जालले परिवर्तन गर्दै जीवनशैली
फाइनान्सियल टाइम्सको एउटा प्रतिवेदनअनुसार विश्वका दुई तिहाइभन्दा बढी देशमा जन्मदर स्थिर जनसंख्या कायम राख्न आवश्यक मानिने स्तरभन्दा तल झरेको छ। सरल शब्दहरुमा भन्दा धेरै देशमा मानिसले अब अर्को पुस्तालाई प्रतिस्थापन गर्न पर्याप्त बच्चाहरु जन्माइरहेका छैनन्। यो समस्या दक्षिण कोरिया, जापान, चीन, युरोप र अमेरिकाजस्ता देशहरुमा पहिले नै अवस्थित थियो। तर, अब यो प्रवृत्ति ल्याटिन अमेरिका, मध्यपूर्व र एसियाका धेरै देशमा द्रुत गतिमा देखिन थालेको छ।
प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘विगत १०–१५ वर्षमा जन्मदरमा अचानक आएको गिरावटलाई केवल आर्थिक कारकहरुले मात्र व्याख्या गर्न सकिँदैन।’ अनुसन्धानकर्ताहरु विश्वास गर्छन् कि स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालले मानिसहरुको जीवनशैली परिवर्तन गरेको छ।
मानिसहरु अब कम सामाजिकीकरण गरिरहेका छन्। सम्बन्धहरु अझ कठिन हुँदै गइरहेका छन् र एक्लोपन बढ्दै गइरहेको छ। यसले अन्ततः विवाह र बच्चाहरुलाई असर गरिरहेको छ।
जहाँ इन्टरनेट छिटो, त्यहाँ जन्मदर सुस्त !
एउटा अध्ययनले अमेरिका र बेलायतमा फोरजी इन्टरनेट नेटवर्कको परिचयबाट प्राप्त तथ्यांकको जाँच गर्यो। यसले पत्ता लगायो कि जहाँ छिटो मोबाइल इन्टरनेट पहिले उपलब्ध थियो, त्यहाँ जन्मदरमा द्रुत गिरावट आएको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार स्मार्टफोनको आगमनसँगै युवाहरुले अनलाइनमा बढी समय बिताउन थाले र आमनेसामने भेट्न कम समय बिताउन थाले।
विज्ञहरुका अनुसार डेटिङ, मित्रता र सम्बन्धहरुको ठूलो हिस्सा अब स्क्रिनमा सीमित छ। मानिसहरुले सामाजिक सञ्जालमा अरुको उत्तम जीवन निरन्तर देख्छन्। जसले सम्बन्धका बारेमा उनीहरुको अपेक्षाहरु परिवर्तन गरिरहेको छ। धेरैले दीर्घकालीन सम्बन्धहरुबाट टाढा रहेका छन्। एक्लै बस्ने युवाहरुको संख्या पनि बढ्दै गएको छ।
फाइनान्सियल टाइम्सको प्रतिवेदनअनुसार पहिले विवाहित जोडीहरुको कम बच्चाहरु भएका कारण जन्मदर घटेको थियो। ‘तर, अहिले सबैभन्दा ठूलो कारण भनेको सम्बन्धको अभाव हो’, प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘यसको अर्थ धेरै मानिस विवाह वा दीर्घकालीन सम्बन्धमा पुग्न सकिरहेका छैनन्।’
यद्यपि, विज्ञहरुले स्मार्टफोनलाई मात्र दोष दिँदैनन्। महँगो आवास, जागिरको दबाब, बालबालिकाको शिक्षाको लागत र भविष्यको बारेमा डर पनि प्रमुख कारकहरु हुन्। धेरै देशमा युवाहरुलाई स्थायी जागिर खोज्न र घर किन्न गाह्रो भइरहेको छ। फलस्वरुप उनीहरु विवाह गर्ने र बच्चा जन्माउने निर्णयलाई स्थगित गरिरहेका छन्।
सामाजिक सञ्जालले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि प्रभाव पारिरहेको छ। धेरै प्रतिवेदनहरुले स्क्रिनको निरन्तर सम्पर्कले एक्लोपन, तनाव र डिप्रेसन बढाउँदैछ। जसले मानिसहरुको सामाजिक जीवनलाई असर गरिरहेको छ भनी बताएका छन्।
केही देशका सरकारहरुले यो घट्दो जन्मदरलाई रोक्न आर्थिक सहयोग पनि प्रदान गरिरहेका छन्। जापान र दक्षिण कोरियाजस्ता देशहरुले बाल सहयोग, कर छुट र अन्य कार्यक्रम प्रदान गरिरहेका छन्। यसका बाबजुद जन्मदरमा कुनै उल्लेखनीय सुधार देखिएको छैन।
विज्ञहरुका अनुसार आर्थिक सहायताले मात्र समस्या समाधान हुँदैन। किनकि वास्तविक परिवर्तन मानिसहरुको जीवनशैली र सामाजिक व्यवहारमा निहीत छ। –एजेन्सी
