काठमाडौं । सन् १९९१ मा स्थापित नेपालको सरकारी स्वामित्वमा रहेको लगानी संस्था, नागरिक लगानी कोषले आफ्नो सञ्चालनको ३५ वर्ष मनाउँदैछ। प्रभावशाली कोष कोषको साथ आफ्नो ३६ औं वर्षमा प्रवेश गर्दैछ । तर निरन्तर सुशासनको चिन्ता, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूसँगको मिलान नभएको वित्तीय लेनदेन, राष्ट्रिय जीवन बीमा कम्पनी लिमिटेडबाट बाँकी रहेको बक्यौता, लामो समयदेखि थाकिरहेको अज्ञात कोष, र संस्थागत पारदर्शिताको सम्बन्धमा महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयबाट आएका स्पष्ट अवलोकनहरूले गर्दा यो संस्था दबिएको छ।
बढ्दो वासलात भएको विशाल वित्तीय अवस्थाः
चालू आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पौषको मध्यसम्ममा कोषको विभिन्न अवकाश र बचत योजनाहरू अन्तर्गत कुल कोष परिचालन रु. २ अर्ब ९४ खर्ब ६५ करोड रहेको छ – जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ११.४६ प्रतिशतले वृद्धि हो। संस्थाको कुल लगानी पोर्टफोलियो रु. २९८ अर्ब पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा १२.८० प्रतिशतले बढेको छ। स्थापनाको समयमा केवल रु. १ करोड ४० लाखको चुक्ता पूँजीबाट, कोषले आफ्नो चुक्ता पूँजी बढाएर रु. ६ अर्ब ८० करोड ५७ लाख पुर्याएको छ।
कोषले हाल बीमा कोष सहित सात फरक योजनाहरूमा ७ लाख भन्दा बढी सहभागीहरूलाई सेवा प्रदान गरिरहेको छ। चालू आर्थिक वर्षको दोस्रो त्रैमासिकको खुद नाफा रु. ६७ करोड रहेको छ, र संस्थाको रिजर्भ कोष रु. २ अर्ब ८९ करोड पुगेको छ।
लगानी केन्द्रीकरणको चुनाैतीः
कोषका कार्यकारी निर्देशक पर्वत कुमार कार्कीले संस्थाको स्मारिकामा स्वीकारेका छन् कि सबै लगानीयोग्य कोषहरूको झण्डै आधा वाणिज्य बैंकहरूसँग स्थिर-अवधि निक्षेपमा राखिएको छ। पुसको मध्यसम्मको कुल लगानी पोर्टफोलियोमा, स्थिर निक्षेप ४८.६८ प्रतिशत छ, जबकि सहभागी ऋण २१.८४ प्रतिशत, शेयर र धितोपत्र १०.६१ प्रतिशत, छोटो अवधिको ऋण ८.८१ प्रतिशत, ट्रेजरी बिल ४.७५ प्रतिशत, नेपाल सरकारको ऋणपत्र ४.४० प्रतिशत, र सहायक कम्पनी (नागरिक स्टक डिलर कम्पनी) ०.९१ प्रतिशत छ।
स्थिर निक्षेपमा यो भारी एकाग्रता, जसले एक समय प्रिमियम ब्याजदर आकर्षित गर्थ्यो, अहिले बढ्दो दायीत्व बनेको छ। कार्यकारी निर्देशक कार्कीले स्वीकार गरे”वित्तीय बजारमा मुद्दती निक्षेपको ब्याजदरमा आएको तीव्र गिरावटले कोषको मुद्दती निक्षेपबाट हुने आम्दानीमा उल्लेखनीय असर पारेको छ,” । यसले चालू आर्थिक वर्षमा संस्थाको वित्तीय स्थितिमा उल्लेखनीय दबाब सिर्जना गरेको उल्लेख गर्दै। संस्थाले विविधीकरणको आवश्यकतालाई बुझेको छ तर सुस्त ऋण माग, प्रतिकूल लगानी अवस्था र बैंकयोग्य परियोजनाहरूको अभाव लगायतका अवरोधहरूको सामना गर्नु परेको छ।
नमिलेको हिसाबः
विभिन्न बैंक, वित्तीय संस्था र राज्य-स्वामित्वमा रहेका उद्यमहरूबाट लामो समयदेखि फर्छ्याैट हुन बाँकी र असुल्न बाँकी बक्यौताहरूले कोषको वित्तीय स्वास्थ्यलाई थप तनावग्रस्त बनाएको छ। सबैभन्दा उल्लेखनीय कुरा, नेपाल एयरलाइन्स निगम, जसले कोषबाट लगभग रु. ३७ अर्ब ऋण लिएको थियो । अझै पनि तिर्न बाँकी ब्याज र साँवा बक्यौता करिब रु. ४५ अर्ब पुगेको छ।
राष्ट्रिय जीवन बीमा कम्पनी लिमिटेडसँगको अस्थिर वित्तीय लेनदेन अझै समाधान भएको छैन।कोष र राष्ट्रिय जीवन बीमा बीच बीमाशुल्क स्थानान्तरण र दाबी भुक्तानीमा विसंगतिहरू छन् ।
महालेखाको कार्यालयले अाैंल्याएको कमजोर संस्थागत सुशासनः
महालेखाको कार्यालयले आफ्नो आवधिक संस्थागत समीक्षामा कोषको पारदर्शिता र संस्थागत सुशासनको अभावबारे चिन्ता व्यक्त गरेको छ। हाइलाइट गरिएका प्रमुख मुद्दाहरू मध्ये: संस्थाको शासन संरचना यसको बढ्दो आकार र सञ्चालन जटिलतासँग तालमेल मिलाउन सकेको छैन।
महालेखाको अवलोकनले आन्तरिक लेखापरिक्षण संयन्त्रको पर्याप्तता, सहभागी डेटाको व्यवस्थापन, र साझेदार संस्थाहरूसँग कोषको ढिलाइ भएको हिसाब मिलानलाई पनि छुने गरेको छ।
