काठमाडौं । फलाम, तामा, आल्मुनियमदेखि दुर्लभ प्लेटिनमसम्म संसारमा लगभग ९५ ज्ञात धातुहरु छन्। तर, हजारौँ वर्षदेखि प्रत्येक सभ्यतामा सुन र चाँदीमात्र मूल्य, सौन्दर्य र धनको प्रतीक हुन्।
इजिप्ट, रोम, भारत र चीनमा तिनीहरुलाई देवताको रुपमा पूजा गरिन्थ्यो। गहना बनाइन्थ्यो, सिक्का बनाइन्थ्यो। आज पनि विवाहमा सुन र चाँदीको उच्च माग छ। तिनीहरुलाई सबैभन्दा सुरक्षित लगानी मानिन्छ। यी दुई धातुमा के विशेष छ कि अन्य ९३ धातु छैनन् ?
सबैभन्दा ठूलो कारण विज्ञानमा छ। सुन र चाँदीलाई महान धातु भनिन्छ। अर्थात् तिनीहरु हावा, पानी, एसिड, वा आद्र्रतासँग सजिलै प्रतिक्रिया गर्दैनन्। सुन सबैभन्दा निष्क्रिय धातु हो। यसले अक्सिजनसँग प्रतिक्रिया गर्दैन। यसलाई खिया लाग्दैन। यसले हजारौँ वर्षसम्म आफ्नो चमक कायम राख्छ। चाँदीले थोरै प्रतिक्रिया गर्छ र यो सल्फरसँग गाढा हुन्छ। तर, अन्य धातुभन्दा धेरै कम।
फलामजस्ता अन्य धातुहरु हावाको सम्पर्कमा आउँदा खिया लाग्छ। तामा हरियो हुन्छ। एल्युमिनियमले अक्साइड तह विकास गर्छ। त्यसकारण जब प्राचीन मानिसहरुले चिहानमा सुन र चाँदीका गहनाहरु गाड्थे। तिनीहरु हजारौँ वर्षपछि पनि चम्किला रहनेछन्। यो स्थिरताले तिनीहरुलाई अमर धातु बनाउँछ।
प्रकृतिमा शुद्ध रुपमा उपस्थिति
प्राचीन मानिसहरुसँग धातुहरु पगाल्ने प्रविधि थिएन। धेरैजसो धातुहरु अयस्क (अक्साइड वा सल्फाइड) का रुपमा हुन्छन्। तिनीहरुलाई निकाल्न उच्च तापक्रम चाहिन्छ।
सुन र चाँदी प्रायः नदी र चट्टानहरुमा तिनीहरुको शुद्ध रुपमा (मूल रुपमा) साना अन्न वा टुक्राहरुका रुपमा पाइन्छ। यी केवल हथौडाले उठाएर आकार दिन सकिन्छ। यसैले सुनको प्रयोग लगभग ५०००–६००० ईसा पूर्व सुरु भयो। सबैभन्दा पुरानो प्रमाण बुल्गेरियाको वर्ण संस्कृति (४६०० ईसापूर्व)बाट हो। चाँदीको प्रयोग लगभग ४००० ईसा पूर्व सुरु भयो।
भौतिक गुणहरुः सौन्दर्य र कार्यशीलताको सहजता
दुर्लभ तर धेरै दुर्लभ छैनः दुवै मूल्यवान हुन पर्याप्त दुर्लभ छन्। तर, यति दुर्लभ छैनन् कि तिनीहरुलाई फेला पार्न असम्भव छ।
चमक र रङः सुनको पहेँलो चमक र चाँदीको सेतो चमक आँखालाई धेरै आकर्षक लाग्छ।
लचकता र लचकताः एक ग्राम सुनलाई १ वर्ग मिटरको पातलो पाता (सुनौलो पात) मा ह्यामर गर्न सकिन्छ। चाँदी बिजुली र तापको सबैभन्दा राम्रो सुचालक हो। तिनीहरु सजिलै पग्लिँदैनन् (सुनौलोको पग्लने बिन्दु १०६४ डिग्री सेल्सियस छ, चाँदीको ९६२ डिग्री सेल्सियस छ)। जसले गर्दा तिनीहरु गहना बनाउन सुरक्षित हुन्छन्।
तिनीहरु इतिहासमा मुद्रा र मूल्यको प्रतीक किन बने ?
टिकाउः तिनीहरु कलंकित हुँदैनन्, तिनीहरुलाई धनका रुपमा भण्डारण गर्नका लागि आदर्श बनाउँछन्। साना टुक्राहरुमा भाँच्न सकिन्छ।
चिन्न सजिलोः नक्कली गर्न गाह्रो।
विश्वव्यापी स्वीकृतिः हरेक संस्कृतिमा मूल्यवान।
पहिलो सुन र चाँदीका सिक्काहरु ६०० ईसा पूर्वमा लिडिया (आधुनिक टर्की) मा टकसाल गरिएका थिए। प्राचीन कालदेखि नै भारतमा रूपिया (चाँदी) र हिरण्य (सुन) मुद्राको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो।
किन यो अझै पनि यति ठूलो मात्रामा प्रयोग गरिन्छ ?
गहनाः भारतमा सौन्दर्य र सामाजिक प्रतिष्ठाका लागि मात्र गहनाका लागि वार्षिक ६००–८०० टन सुन प्रयोग गरिन्छ।
लगानीः सुन एक सुरक्षित लगानी हो, मुद्रास्फीति र संकटको समयमा यसको मूल्य बढ्छ।
औद्योगिक प्रयोग
चाँदीः इलेक्ट्रोनिक्स (सबैभन्दा राम्रो कन्डक्टर), फोटोग्राफी, ऐना, ब्याट्रीहरु।
सुनः इलेक्ट्रोनिक्स (कनेक्टर), दन्तचिकित्सा, अन्तरिक्ष यान।
सांस्कृतिक महत्वः विवाह र चाडपर्वहरुमा परम्परा।
विज्ञान र मानव प्रकृतिको उत्तम मिश्रण
सुन र चाँदी प्राकृतिक धातुहरु हुन्। जसले दुर्लभता, स्थिरता, सौन्दर्य र उपयोगिता बीचको उत्तम सन्तुलन कायम गर्दछ। अन्य धातुहरु या त धेरै सामान्य छन् (फलाम जस्तै), धेरै प्रतिक्रियाशील छन् वा धेरै ढिलो पत्ता लागेका छन् (प्लेटिनम जस्तै)।
हजारौं वर्ष पहिले मानिसहरुले के रोजे त्यो आज तिनीहरुले रोज्छन् – किनभने विज्ञान र मानव भावना दुवै तिनीहरुको मूलमा छन्। अर्कोपटक तपाइँले सुनको गहना लगाउनुहुन्छ। सम्झनुहोस् – यो केवल धातु होइन यो विज्ञान र इतिहासको जीवित उदाहरण हो। –एजेन्सी
