काठमाडौं । स्मार्टफोनहरु आजका सबैभन्दा व्यक्तिगत ग्याजेटहरु हुन्। जुन हाम्रो पहिचान, बैंकिङ, च्याट, फोटो, ओटीपी र व्यक्तिगत डेटासँग जोडिएका छन्। यसले तिनीहरुलाई ह्याकरहरुका लागि सबैभन्दा सजिलो लक्ष्य बनाउँछ।
समस्या यो हो कि धेरैजसो मानिसलाई आफ्नो स्मार्टफोन ह्याक भएपछि पनि साइबर आक्रमण भएको थाहा हुँदैन। यदि तपाइँको आफ्नो फोन सुरक्षित छ वा ह्याक गरिएको छ भनेर जान्न चाहनुहुन्छ भने यी साधारण संकेत र सुझावलाई ध्यान दिनुहोस्।
फोन अचानक स्लो हुनु
यदि तपाइँको स्मार्टफोन अचानक ढिलो हुन थाल्छ, एपहरु बारम्बार ह्याङ हुन थाल्छन् वा तपाइँको फोन दुई वा तीन दिनभित्र धेरै ढिलो चल्न थाल्छ भने यो मालवेयर वा स्पाइवेयरको संकेत हुन सक्छ।
ब्याट्री असामान्य गतिमा सकिनु
सामान्य प्रयोगको समयमा ब्याट्रीले उही ब्याकअप प्रदान गरिरहेको थियो तर अब यो आधा दिनमा सकिन लागेको छ ? यो सम्भव छ कि लुकेको एपले पृष्ठभूमिमा चुपचाप तपाइँको डाटा चोरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा ब्याट्री छिटो सकिन्छ र समस्या यो हो कि तपाइँ चाहनुहुन्छ भने पनि तपाइँ पत्ता लगाउन सक्नुहुन्न कि कुन लुकेको एपले डाटा चोरिरहेको छ।
डेटा खपत स्वतः बढ्नु
अप्रत्याशित डाटा खपत पनि फोन ह्याकको प्रमुख संकेत हो। यदि फोन ह्याकरको सर्भरमा जडान गरिएको छ भने यसले निरन्तर जानकारी अपलोड गर्दछ। तपाइँको फोनबाट व्यक्तिगत डेटा ह्याकरहरुका लागि टाढाबाट पहुँचयोग्य छ र यो स्पष्ट रुपमा तपाइँको इन्टरनेट जडानमा निर्भर गर्दछ। यो जाँच गर्न सेटिङहरुमा जानुहोस् र कुन एपले सबैभन्दा धेरै डाटा खपत गरिरहेको छ भनेर हेर्नका लागि आफ्नो डाटा प्रयोग जाँच गर्नुहोस्।
अज्ञात एपहरु आफैँ इन्स्टल हुनु
यदि तपाइँले डाउनलोड नगरेका एपहरु देख्नुभयो भने यो तपाइँको प्रणालीमा मालवेयर प्रवेश गरेको स्पष्ट संकेत हो।
पप–अप, एडहरु, र अटो रिडाइरेक्ट्स बढ्नु
यदि एडहरु, पप–अपहरु, नक्कली प्रस्तावहरु वा वयस्क साइटहरु ब्राउज गर्दा अचानक देखा परेमा बुझ्नुहोस् कि तपाइँको फोन ह्याक गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
कल, ओटीपी र म्यासेजहरु आफैँ फरवार्ड हुनु
ह्याकरहरुले पहिले तपाइँको म्यासेजहरु र ओटीपीहरु निगरानी गर्छन्। यदि फरवार्ड टगल अटोमेटिक रुपमा सक्रिय हुन्छ वा अटो–डाइभर्ट कल गर्छ भने यसलाई तुरुन्तै बन्द गर्नुहोस् र आफ्नो फोन सुरक्षित गर्नुहोस्।
प्रयोग नगर्दा पनि फोन धेरै तातो हुनु
यदि तपाइँको फोन निष्क्रिय हुँदा पनि धेरै तातो हुन्छ भने यसको अर्थ केही स्पाइवेयर निरन्तर ब्याकग्राउन्डमा चलिरहेको छ। स्पाइवेयर नचलेको भए पनि यो सम्भव छ कि कुनै प्रक्रिया चलिरहेको छ, जसले प्रोसेसर र ब्याट्रीलाई असर गरिरहेको छ।
यस्ता संकेत देखिएमा तुरुन्तै गर्नुहोस् यी काम
- अज्ञात एपहरु अनइन्स्टल गर्नुहोस्।
- आफ्नो फोनलाई सेफ मोडमा बुट गर्नुहोस् र स्क्यान गर्नुहोस्।
- प्ले प्रोटेक्ट वा एन्टिभाइरसका साथ पूर्ण स्क्यान चलाउनुहोस्।
- आफ्नो ब्राउजर हिस्ट्री, कुकिज र परमिसनहरु रिसेट गर्नुहोस्।
- सबै पासवर्डहरु तुरुन्तै परिवर्तन गर्नुहोस् (मेल, सामाजिक सञ्जाल, बैंक, वालेट)।
- आवश्यक परेमा फ्याक्ट्री रिसेट गर्नुहोस् (ब्याकअप गर्न नबिर्सनुहोस्)।
